E edicion aki di nos column semanal tocante nos idioma Papiamento ta hiba nos atrobe den nos pasado, investigando posible raiz di nos idioma. Esaki di mes ta trece nos den contacto cu otro idioma cu posiblemente a sirbi como base pa nos vocabulario. Esaki no kier men cu semper loke nos ta sugeri ta completamente corecto; nos ta keda dispuesto di acepta un mihor sugerencia. Al fin y al cabo, nos ta depende di poco material skirbi di un par di siglo atras, pa por ta sigur di loke ta propone.
Nos a ripara, pa puro casualidad, cu tin varios verbo, y e sustantivo corespondiente tambe, unda e ‘e’ den e promer silaba y tin biaha den e di dos tambe, ta cambia pa un ‘i’ den caso di verbo di origen Portugues/Spaño. Manera: ‘ripiti’ (repetir) y ‘ricibi’ (recibir/receber) y ‘risisti’(resistir). Loke ta haci esaki mas peculiar y misterioso ta cu tin hopi mas palabra, verbo y sustantivo, cu ta bin di Spaño/Portugues, unda e ‘re’ na inicio di e palabra no ta cambia pa un ‘i’; por ehemplo: ‘reforma’, ‘responde’, ‘recibo’.
Consulta cu otro idioma naci di Portugues manera e Criol di Guine Bissau, ta un bon base pasobra e tabata existi pa basta tempo caba, anterior na e yegada na Corsou di e Hulandesnan, cu a inicia e negoshi di catibo di Africa. Na inicio esey tabata di persona captura na Guine Bissau, unda e Portuguesnan tabatin un base pa 150 aña caba, na momento cu e Hulandesnan a tuma Corsou y e otro islanan como propiedad.
Pa loke ta e idioma crioyiza cu a surgi aya, e ta mustra cu nan tin exactamente e mesun verbo/sustantivonan cu nos tin, cu ta cambia di ‘e’pa ‘i’: ‘ripiti’, ‘rissibi’, ‘risisti’ y ‘rindi’. Pa ta completo den e asunto aki: nan tin hopi mas palabra asina, cu cerca nos no conoce e cambio di ‘e’ pa ‘i’, manera: ‘rispita’, (Pap.: ‘respeta’), ‘rispundi’ (Pap.: ‘responde’), ‘ripindi’ (Pap: repenti, repentimento), ‘rikunsi’(Pap.: reconoce), ‘riforma’ (Pap.: reforma). E diferencia aki tin su posible splicacion den e desaroyo di ultimo siglonan, unda Papiamento a bin bao di influencia fuerte di Spaño, mientras e Criol a sigui bao di influencia di Portugues te awe. Nos por tabatin un influencia inicial cu a duna nos a casonan describi, pero despues e proceso ey no a sigui. Di otro banda, e Criol tambe a keda hereda di Portugues hopi di e palabranan cu a mantene e ‘re’ na inicio di e palabra: rebenta, reboka, reklama, regla, regula. Nan a pasa den un proceso similar anto, pero cu Portugues, unda mas recientemente hopi palabra den un idioma mas elabora y cu vocabulario mas amplio ta simplemente e traspaso completo manera den e idioma original.
Nos tin un caso ainda di e cambio caracteristico: ‘di ripinte/i’. Esaki cerca nos a desvia di e Portugues/Spaño: de repente, pa bira awendia ‘diripiente’. Esaki ta un cambio cu a tuma lugar den ultimo 50-60 aña. Anteriormente, sigur persona di educacion mas avanza, tabata expresa ainda: ‘de repente’ y no ‘diripiente’. E diferencianan aki por ta debi tambe na e background familiar; e tempo aya caba tabatin famia cu un vocabulario mas bao influencia di Spaño cu otronan, mas tanto pa lazo familiar riba e continente.
Conclusion
Den e caso aki por ta trata di un influencia tempran den e formacion di Papiamento, unda e influencia di e Criol di Guine Bissau y Cabo Verde tabata presente ainda. Pero den e siglonan despues e idiomanan Europeo a haya mas influencia, tambe pa via di mihor educacion en general, cu a haci cu e cambionan tipico aki a bira menos. En todo caso, loke t’ey ainda, no tin pakico di desaparece, a menos cu un mayoria di nos bay den otro direccion. Pero esey ta conta pa tur idioma.



