De recente Nationale Schoonmaakdag heeft laten zien dat Aruba in staat is de gemeenschap te mobiliseren voor een gezamenlijk doel. Het initiatief leverde honderden tonnen afval op en onderstreepte de bereidheid van veel inwoners om zich in te zetten voor een schoner eiland. Tegelijkertijd maakt de actie duidelijk dat het schoonhouden van Aruba een veel grotere uitdaging is dan één dag opruimen. Zolang bestaande regels niet consequent worden nageleefd en gedrag niet verandert, zal afval langs wegen en in de natuur blijven opduiken, ook al beschikt het eiland inmiddels over de nodige voorzieningen voor afvalverwerking.

Een bezorgde inwoner deelde met Bon Dia Aruba foto’s van de weg naar Ecotech waarop afval te zien is dat kort na de schoonmaakactie langs de route was terechtgekomen. Volgens de melder waren afvalzakken en ander materiaal tijdens het transport van vrachtwagens gevallen. Dat wekt de indruk dat, ondanks de gezamenlijke inspanning om het eiland schoon te maken, een deel van het probleem zich direct opnieuw voordoet doordat niet iedereen de regels voor veilig afvaltransport naleeft.

Aruba beschikt al jaren over een systeem voor afvalverwerking. De Afvalzone in Balashi werd opgezet zodat inwoners en bedrijven bouwafval, grofvuil en andere afvalstromen op een geschikte locatie kunnen aanbieden. Met deze voorziening wil de overheid illegale stortingen tegengaan en een laagdrempelig alternatief bieden voor mensen die grote hoeveelheden afval moeten afvoeren.

De Nationale Schoonmaakdag liet echter ook zien dat zelfs een goed georganiseerd initiatief logistieke uitdagingen kent. Op sociale media meldden verschillende inwoners dat containers op sommige locaties sneller vol raakten dan verwacht. Daardoor ontstonden situaties waarin mensen hun afval niet direct konden achterlaten. Ook vormden zich op enkele inzamelpunten lange rijen voertuigen, wat erop wijst dat de grote opkomst de beschikbare capaciteit overtrof.

Die ervaringen kunnen waardevolle lessen opleveren voor toekomstige acties. Een grotere spreiding van inzamelpunten of extra containers zou de doorstroming kunnen verbeteren wanneer opnieuw een vergelijkbare opruimactie wordt georganiseerd.

Toch maakt de situatie ook duidelijk dat infrastructuur alleen niet voldoende is. Een van de belangrijkste voorschriften is dat vrachtwagens die afval vervoeren hun lading goed moeten afdekken. Gebeurt dat niet, dan kunnen wind en de beweging van het voertuig ervoor zorgen dat zakken, karton, plastic en ander afval onderweg op de openbare weg terechtkomen. Juist dergelijke situaties zorgen ervoor dat wegen kort na een schoonmaakactie opnieuw vervuild raken.

Dat sluit aan bij een discussie die Aruba al jaren voert over afvalbeheer. De grootste uitdaging lijkt niet zozeer het ontbreken van voorzieningen, maar het naleven van de bestaande regels. Zolang een deel van de bevolking zich daar niet aan houdt, blijft hetzelfde probleem zich herhalen.

Een ander hardnekkig probleem zijn de illegale stortplaatsen die op verschillende plekken op het eiland blijven ontstaan. In woonwijken, langs wegen, op braakliggende terreinen en in de mondi treffen de autoriteiten nog steeds locaties aan waar afval illegaal wordt gedumpt. Dat gebeurt ondanks jarenlange bewustwordingscampagnes en investeringen in voorzieningen zoals de Afvalzone.

Illegale dumpplaatsen hebben gevolgen die verder gaan dan alleen een rommelig straatbeeld. Ze kunnen ongedierte aantrekken, stankoverlast veroorzaken en risico’s opleveren voor de volksgezondheid. Tijdens hevige regenval kan afval bovendien via afwatering in zee terechtkomen, waardoor ook het mariene milieu wordt belast.

Instanties zoals het Bureau City Inspector moeten daarom regelmatig opruimacties uitvoeren om deze illegale stortplaatsen te verwijderen. Dat vraagt om personeel, materieel en financiële middelen. Elke keer dat de overheid afval moet opruimen dat illegaal is achtergelaten, worden publieke middelen ingezet die ook voor andere maatschappelijke behoeften hadden kunnen worden gebruikt.

Daarmee krijgt het afvalprobleem ook een economische dimensie. Niet alleen het opruimen van illegale stortplaatsen kost geld, maar ook het verwijderen van afval dat onderweg van vrachtwagens valt en het schoonhouden van wegen brengt structurele kosten met zich mee. Uiteindelijk betaalt de hele gemeenschap daarvoor.

De huidige situatie laat zien dat de beschikbaarheid van voorzieningen niet automatisch betekent dat iedereen er ook correct gebruik van maakt. Terwijl veel inwoners hun afval op de juiste manier afvoeren, blijven anderen afval achterlaten in de natuur of langs de weg. Daarmee wordt het effect van de investeringen in afvalverwerking gedeeltelijk tenietgedaan.

Dat brengt ook de vraag naar handhaving opnieuw naar voren. De overheid heeft regels opgesteld en voorzieningen gecreëerd, maar de effectiviteit daarvan hangt af van consequent toezicht. Wanneer overtredingen, zoals het vervoeren van onafgedekte ladingen of het illegaal dumpen van afval, regelmatig voorkomen zonder merkbare gevolgen, rijst de vraag of de huidige controle en sanctionering voldoende afschrikwekkend zijn.

In de afgelopen jaren heeft de overheid verschillende initiatieven genomen om afvalbeheer te verbeteren en het bewustzijn onder de bevolking te vergroten. Die inspanningen tonen aan dat het onderwerp hoog op de agenda staat. De praktijk leert echter dat infrastructuur en voorlichting alleen onvoldoende zijn om een probleem op te lossen dat uiteindelijk sterk afhankelijk is van menselijk gedrag.

Voor veel waarnemers ligt de oplossing daarom in een combinatie van educatie, persoonlijke verantwoordelijkheid en consequente handhaving. Burgers, bedrijven en transporteurs dragen allemaal verantwoordelijkheid voor een schoon Aruba. Die verantwoordelijkheid begint niet tijdens een nationale schoonmaakdag, maar bij de dagelijkse keuzes die worden gemaakt bij het vervoeren en afvoeren van afval.

Een Nationale Schoonmaakdag kan een krachtig signaal afgeven en veel afval uit het straatbeeld verwijderen. Op de lange termijn zal het succes echter afhangen van de vraag of regels consequent worden nageleefd én gehandhaafd. Alleen dan kunnen de investeringen in infrastructuur, de inzet van vrijwilligers en de inspanningen van de overheid leiden tot een blijvend schoner Aruba.