Ultimo dos siman, Bon Dia Aruba a explora diferente nivel cu ta duna forma na turismo na Aruba. E prome parti a examina ken ta influencia con hopi turista ta yega, e di dos a investiga unda tur e bishitantenan ey ta keda, y con hotel, condominio y STVR ta determina capacidad di acomodacion na Aruba. Pero eventualmente, e turista ta sali di su camber.
E ta bay un restaurant, huur un auto, reserva un excursion di UTV, dal un trip riba barco, bay diving, bishita Arikok, cana den mondi, shop, pasa dia na beach of explora otro parti di e isla.
Y esaki ta trece e siguiente pregunta: Ken ta controla kico e turistanan ta haci ora nan t’aki?
Atrobe, e contesta no ta un solo organisacion.
Turista ta haci su propio decision. Negoshinan ta crea producto basa en parti riba loke bishitantenan kier. Aruba Tourism Authority (A.T.A.) por influencia e escogencianan aki door di dicidi ki experiencia ta promove. Y gobierno ta determina e marco legal dentro di cual e negoshinan aki ta opera. E resultado ta un economia di turismo enorme, cu ta cuminsa ora e turista a yega caba.
Mas turista ta crea mas cos pa e turista haci
Ora Bon Dia Aruba a papia cu Tisa LaSorte, presidente y CEO di Aruba Hotel & Tourism Association (AHATA) pa e capitulo anterior, e combersacion ripitidamente a move mas leu di acomodacion. Su punto tabata relativamente simpel: mientras cantidad di bishitante ta aumenta, tambe e mercado pa negoshi sirbiendo e bishitantenan ey ta aumenta.
Mas turista ta crea demanda pa mas restaurant, tour, vehiculo di huur, watersport y otro actividad. Negoshi ta responde na e demanda ey.
Esaki ta haci e pregunta tocante control algo complica. Un operador di tour por dicidi pa ofrece un excursion, pero e negoshi ta existi pasobra cliente ta dispuesto pa cumpr’e. Na mes momento, haci un actividad disponible ampliamente por curasha mas bishitante pa participa den dje. E relacion entre suministro y demanda ta particularmente visible den sector di turismo di aventura na Aruba, unda UTV y ATV a bira un di e producto turistico mas controversial.
Pero tambe e ta visible den algo hopi menos controversial: comemento.
Loke turista ta come tambe ta turismo
Un presentacion di A.T.A. na Aruba Food & Beverage Association (AFBA) na juli 2025 ta mustra con importante cuminda a bira den economia di bishitante di Aruba.
Datonan di Visa y Mastercard presenta pa A.T.A. ta mustra cu Restaurant & Dining a conta pa aproximadamente $180,7 miyon den gasto riba carchi na 2024, e cantidad mas grandi entre e cinco categoria mayor presenta. Hotel y estadia a sigui cu aproximadamente $147,8 miyon, mientras Retail a conta pa aproximadamente 145,7 miyon.
Encuesta di salida di A.T.A. pa januari te cu juni 2025 tambe a haya cu e bishitante averahe a reporta gasta aproximadamente $5.549 pa biahe, excluyendo ticket di avion, of $329 pa persona cada dia.
Esaki ta nifica cu atrae e bishitante corecto ta djis mita di e ecuacion economico. Aruba tambe mester pa e bishitante haya cosnan cu ta vale la pena pa gasta su placa despues di yega.
E presentacion di A.T.A. ta laga e distincion aki hopi na cla.
Despues di presenta data tocante crecemento di bishitante y biahero cu entrada halto, un slide ta puntra: “Nan t’aki. Kico awo?”
Su contesta: “Nos a atrae e bishitantenan corecto. Kico ta pasa despues ta keda na nos.”
E declaracion aki ta bay directamente den e pregunta ken ta duna forma na comportamento di turista. A.T.A. no por dicidi unda un bishitante individual ta come, pero por influencia kico bishitantenan ta pensa Aruba tin pa ofrece.
Crea experiencia pa turista
Aruba tin un strategia culinario specifico pa turismo. Investigacion di A.T.A. a conclui cu Aruba ya tin bon prestacion den oferta culinario compara cu destinacionnan competencia, pero tin espacio pa mehora den experiencia y “placemaking” – esencialmente usa cuminda y espacio particular pa crea experiencia mas memorable pa bishitantenan.
E strategia ta bay considerablemente mas leu cu promocion di restaurant. A.T.A. kier posiciona Aruba como e capital Caribense di diversidad culinario y usa experiencia culinario pa reforsa e marca turistico di Aruba.
Esaki ta duna un contesta na e pregunta tocante control. A.T.A. no ta bisa turista ki pa haci, pero por crea e menu di posibilidad. Negoshi ta crea e experiencia, y bishitante ta dicidi si ta cumpr’e.
Un experiencia demasiado popular
Turismo di aventura ta mustra e otro banda di e sistema aki.
Tour di UTV y ATV a bira un punto mayor di conflicto tocante uso di areanan natural di Aruba. Den ultimo dianan, operadornan di e tournan aki ta protestando contra restriccionnan cu ta afecta ruta na costa nort, y a expresa preocupacion tocante un caso den corte presenta pa Aruba Birdlife Conservation contra Pais Aruba y Aruba Conservation Foundation.
E disputa a escala dramaticamente diabierna ultimo, ora operadornan di tour a protesta cu UTV y ATV blokeando rotonde Las Americas despues di clausura di e ruta na costa nort, y desacuerdo tocante ruta alternativo.
E operadornan ta argumenta cu e asunto ta bay mas leu cu nan negoshi, nan ta teme cu restriccion riba acceso di vehiculo motorisa den areanan protegi por afecta piscado, residente, y otro usuarionan tambe.
Pero pa e serie aki, e controversia ta lanta un otro pregunta. Con un actividad turistico a bira suficientemente importante cu cambia unda e ta opera awo ta crea asina un conflicto economico y politico mayor?
Companianan di tour no a forsa bishitantenan pa kier tour cu UTV. Turista a cumpr’e. Negoshi a responde na e demanda aki, a desaroya capacidad adicional, y e actividad a bira parti di producto turistico di Aruba. Awo Aruba ta confrontando e pregunta hopi mas dificil di unda e producto aki mester opera y bao cua condicion.
Industria kier un rol den toma di decision
E siman aki, e operadornan di tour a presenta gobierno un propuesta preliminar, yama ‘Nature Driving Protocol’.
Representantenan di ABC Tours Aruba, Fofoti Tours, De Palm Tours, AGW y Aruba Ariba a participa den discusion cu minister di Infrastructura, Rene Herde. Segun medionan local, e protocol proponi ta trata control y regulacion di vehiculo motorisa, practica di coremento y comportamento, particularmente den areanan natural protegi.
E desaroyo aki ta significante.
Operadornan di tour no ta djis argumentando cu mester permiti nan pa sigui opera sin restriccion. Cu nan propuesta, nan ta busca un rol den diseña con mester maneha e actividad turistico aki. E ta ilustra e relacion complica entre negoshi priva y maneho publico.
Negoshi ta crea experiencia y ta compronde con e productonan ey ta opera den practica. Pero negoshi no ta determina independientemente unda un actividad ta permiti legalmente. Gobierno ta establece politica y regulacion, mientras organisacion ambiental y otro partido interesa por reta decisionnan gobierno mediante e sistema legal.
E turista, mientras tanto, ta keda na e fin di e cadena aki, scogiendo entre e experiencianan cu Aruba ta pone su dilanti.
Diferente actividad, mesun pregunta
Un restaurant y un tour cu UTV por parce di tin tiki en comun. Pero for di perspectiva di maneho di turismo, nan ta revela e mesun mecanismo.
Aruba ta atrae bishitante. E bishitantenan ey ta crea demanda. Empresario ta mira oportunidad y ta crea negoshi. A.T.A. y otro organisacion di turismo por promove experiencia particular. Pero gobierno ta determina kico ta permiti.
Y miles di turista individual ta haci miles di escogencia individual.
E escogencianan ey tin consecuencia.
Scoge un restaurant ta determina unda parti di e gasto di e bishitante ta drenta economia. Scoge un excursion ta determina cua negoshi ta beneficia y cua parti di Aruba ta haya bishitante. Ora suficiente hende haci e mesun escogencia, e impacto cumulativo ta bira significante.
Esaki ta pakico High Value-Low Impact no por ta solamente tocante ken Aruba ta atrae.
Eventualmente, tambe mester ta cu Aruba ta purba deliberadamente pa crea experiencia cu ta genera gasto y potencialmente conecta bishitante cu negoshi local, cultura y diferente parti di e isla.
E debate tocante UTV/ATV ta demostra e aspecto mas dificil: kico ta pasa ora un experiencia turistico exitoso ta den conflicto cu asuntonan di uso di teritorio, naturalesa, y otro interes.
Ningun caso ta controla pa e turistanan so, e negoshinan so, A.T.A so, of gobierno so. Nan tur tin diferente yabi.
Y hasta despues cu Aruba dicidi ki actividad turistico kier curasha – y unda nan mester tuma lugar – otro pregunta ta keda: ken ta sigura cu tur hende ta cumpli cu regla?
Esey lo bira e siguiente capitulo di nos serie, Ken ta controla turismo na Aruba?



