Bon Dia Aruba tabatin e placer di por sinta cu Sra. Melva Croes-Yanez di Fundacion Alzheimer Aruba, y a papia tocante diferente topico cu ta trata e proteccion di nos adultonan mayor, cu un enfoke special riba esnan cu por tin trastorno neurocognitivo. Recientemente nos a tende di un caso unda desafortunadamente un adulto mayor a ser haya sin bida despues di algun dia desapareci, y esaki a trece dilanti e pregunta di con nos por tin un miho proteccion pa nos adultonan mayor.
Den contexto di trastorno neurocognitivo, e incidente yama ‘wandering’ ta referi na un persona cu ta cuminsa move – comunmente pa medio di cana – den un manera cu ta parce sin rumbo, repetitivo y desorienta cu ta pone nan den riesgo di perde, herida y keda sin por bin back cas. E no ta algo aleatorio ni algo cu ta depende solamente riba comportamento; e ta considera un sintoma cu tin raiz den e cambionan cognitivo cu ta sucede den cerebro, pues e no ta tampoco rebeldia of algo cu tin di haber cu personalidad. Tambe esaki ta algo sumamente comun, cu alrededor di 6 den cada 10 persona cu algun trastorno cognitivo ta haci esaki na algun momento y ta considera sumamente peligroso pa motibo cu un persona cu ta ‘wander’, posiblemente no por comunica ken nan ta ni unda nan ta biba, pero tambe ta enfrenta riesgo manera accidente den trafico, mal tempo, deshidratacion of caida, y den cierto caso por termina den un incidente fatal.
Wandering por tuma luga na cualkier momento, pero hopi biaha e ta centra rond di loke ta yama sundowning y sunrising.
Sundowning, cual loke ta yama e sindrome di ora solo baha, ta referi na e empeoracion of manifestacion di sintomanan neuropsikiatrico den personanan cu demencia atardi of mas durante fin di dia en general y esaki por inclui un rango amplio di sintoma cu ta inclui por ehempel ansiedad, confusion of cambio di animo. E ta un fenomeno cu ta hopi conoci pero cu ainda no ta compronde completamente, y calculacionnan tocante con comun e tin un variacion grandi, for di 1.6% na 66% dependiendo e estudio y con estrictamente ta defini esaki.
Notablemente, esaki no ta nombra den listanan di clasificacion internacional di malesa y tampoco tin algun sociedad medico cu a stipula criteria oficial pa yega na un diagnosis, sinembargo si e ta un fenomeno reconoci cu ta sucede.
Sra. Melva Croes-Yanez a comenta cu te “ainda wetenschap no ta comprond’e hopi bon, pero nos sa si con e ta pasa y pakico e ta pasa.”
Esaki ta algo cu como familiar of persona cu ta cuida di algun adulto mayor cu tin algun trastorno neurocognitivo, nos mester tene na cuenta. Sra. Melva a duna un splicacion amplio cu ta simplifica esaki; “Laga nos bisa bo tin griep, ki ora bo ta haya e keintura mas lihe? Mainta bo ta lanta y bo ta haya cu bo no ta sinti mucho bon, pero tin un momento den dia cu bo ta haya cu e keintura ta subi y esaki ta mas atardi, entre 2or cu 5or. E tin di haber cu e cambio di orario y di solo cu luna. Na e momentonan ey, si bo ta den un cas di cuido, bo por observa cu na e ora ey nan ta cuminsa bira inkieto.” Aki ta unda nos por papia di e fenomeno ‘sundowning’, y pa medio di conoce nos familiar of e persona ken nos ta cuidando, nos por tene cuenta cu nan patronchi di comportacion y specialmente tin un bista mas atento durante e oranan aki.
Di otro banda tambe nos ta mira ‘Sunrising.’ Esaki ta e contraparte menos formal unda algun proveedor di cuido pa personanan cu trastorno neurocognitivo ta cuminsa ripara e mesun comportamento of sintomanan aki mainta na luga di atardi, manera lanta cu preguntanan straño, halucinacion, desorientacion y resistencia na e rutina di mainta. Un calculacion di e asociacion di Alzheimer’s, aunke esaki ta y por sucede den varios otro trastorno neurocognitivo, ta pone e tasa di pashent cu ta experiencia sunrising na alrededor di 20%.
Dunadornan di cuido ta describi esaki mas como desorientacion ora di lanta, sin e comportamento un poco agresivo cu hopi biaha ta marca sundowning, Sra. Melva a splica esaki tambe bisando cu “tambe bo tin esunnan cu nan no por drumi anto eora entre 2or y 5or di marduga, ta eora nan ta sali for di cas si nan haya chens. Dus entre 2or cu 5or, marduga of no, ta e momentonan ey.”
Esaki ta informacion cu ta util pa nos tene na cuenta y ta duna nos un idea di e momentonan durante e dia unda nos mester tin mas cautela y atencion riba nos adultonan mayor, aunke tambe e ta carga un dependencia riba cada caso individual, manera Sra. Melva a sigui splica, “si bo conoce e persona bo sa ki ora e ta cuminsa, ki ora nan ta bay cana. Hopi biaha hendenan aki ta cana y nan a perde den nan mesun cas, e momento cu un hende perde den su mesun cas, cu e no sa unda e ta of el a bay den frishider pone paña kere cu ta was mashin, e clase di cosnan asina, eora bo por cuminsa pensa ‘ok, mester wak e bon.’
“Por ehempel tin un señora cu tabata haya sundowning regularmente, anto su custumber ta cu e kier bay cas. E ta gara tur su paña, pone den un bundel y ta bisa ‘bo ta hibami cas awo’. E yiu muhe ta bisa, ‘no pero esaki ta bo cas’, y eora bo ta haci nan bira agresivo. Mi a splica e yiu pa no bay den su contra, esey ta loke e ta pensa na e momento ey y hopi biaha e cosnan aki ta bin di remedi tambe, cu nan por bira agresivo. Anto e señora aki, el a keda como dos aña cu sundowning y e yiu muhe a yamami un dia bisami ‘Melva mi no sa kico pa haci mas, mi a haci tur loke bo a bisami, mi no ta papia cune mas di esey, mi ta bis’e ‘okay, mi mes ta yudabo’ … el a hib’e e dia ey na su cas unda nan tabata biba, cual nan a bende un tempo atras … el a drenta auto y e yiu muhe a hib’e e cas. Nan a para dilanti e cas, sali for di auto y e mama a wak e cas bisa ‘dicon bo ta cabrito asina? Bo no sa cu nos a bende e cas hopi tempo caba?’”
Tur esaki ta duna nos un cierto señal di ki ora wandering por sucede y e asociacion di Alzheimer’s ademas di organisacionnan cu ta brinda cuido pa trastornonan neurocognitivo ta cita cierto señal di manera comun manera por ehempel: regresa for di nan cana mas laat di lo normal, lubida con pa yega lugarnan familiar, papia tocante cumpli cu obligacionnan anterior manera bay trabao, purba of kier bay cas aunke nan ta na cas caba, cuminsa cana den cas of haci movemento repetitivo, dificultad cu localisa lugarnan familiar manera baño of camber, puntra tocante paradero di amigonan of familiarnan den pasado of mustra perdi den un ambiente nobo of cu tin cambio.
Sra. Melva a comenta cu na september usualmente mester ta mas alerta, pa motibo cu “tin algun causa cu ta tuma luga den e temporada aki pasobra bo ta haya bo mes cu anochi ta cera mas trempan, na juli solo ta te 7:00 di anochi mas o menos.” Pues mester tene cuenta tambe cu e temporadanan y con esaki por haci un efecto riba nos adultonan mayor.
Esaki ta trece dilanti un punto importante cu a menciona: mester tene cuenta ora di haci cambionan na cas, pa motibo cu cualkier diferencia por converti e espacio den un luga cu no ta familiar mas y esaki ta haci cu nan kier ‘bay cas’. “Ki ora un hende kier bay cas? Ora e no ta sinti su mes bon den su mesun cas. Ki ora bo no ta sinti bo mes bon? Ora cu den temporada por ehempel di Pasco, bo ta bay cambia bo cas, verf, pone otro color, kita cierto punto di referencia, pone cos nobo den cas, e persona ta bisa ‘mi no conoce e cosnan ki’ ‘Esaki no ta mi cas, hibami cas’,” Sra. Melva a comparti.
Esaki ta cosnan cu nos mes posiblemente no a considera con e tipo di cambionan aki asina minusculo por y ta afecta e manera cu nos adultonan mayor cu trastorno cognitivo ta wak mundo y ta familiarisa nan mes cu tur cos. Ta p’esey ta sumamente importante pa nos compronde tur aspecto di nan condicion, pasobra hopi situacion menos afortuna ta tuma luga pasobra nos no sa na kico realmente nos mester presta atencion.
Tur loke Sra. Melva a splica ta cosnan cu si nos tuma un momento pa realmente y profundamente compronde con un hende por ‘bay bin’, con un trastorno cognitivo por afecta nan y di ki manera e sintomanan por manifesta den comportamento, nos por cuminsa conoce y reconoce nan patronchi y asina tin un miho atencion cu potencialmente por evita situacionnan unda cu nan bida por core peliger.



