(Infobae) – E rapport Planetary Health Check 2026 ta mustra con clima, bosque, awa y oceanonan ta perde nan capacidad pa resisti e presion cu actividad humano ta pone riba naturalesa.
Actividad humano ta hibando Tera den un situacion cu no a experencia anteriormente, pafor di e condicionnan cu ta sostene un clima stabiel, disponibilidad di awa y ecosistemanan cu ta sostene miyones di especie. E evaluacion mas reciente di Planetary Health Check 2026 ta conclui cu ya a surpasa shete di e nuebe limitenan planetario y tur ta sigui empeora.
E rapport, produci anualmente desde 2009, a ser prepara pa mas di 60 cientifico y coordina pa Potsdam Institute for Climate Impact Research (PIK). E rapport no ta pronostica un collapse inmediato.
En cambio, e ta adverti di algo mas concreto: actividad humano ta reduci e margen di seguridad di e sistemanan cu ta regula e condicionnan den cual sociedad humano a desaroya.
Johan Rockstrom, director di PIK y co-autor di e evaluacion, a bisa: “E ciencia mas reciente ta confirma cu nos a surpasa shete di e nuebe limitenan planetario cu ta regula salud di henter planeta.”
“E diagnostico ta cla: e presion ta aumenta na cada limite planetario cu ya ta pafor di e espacio sigur pa funciona,” segun Boris Sakschewski, cientifico di PIK y autor principal di e rapport. Segun e, esaki ta nifica cu e riesgo di cambionan grandi, duradero y posiblemente ireversible ta aumenta, mientras cu nos margen pa resolve e problemanan aki ta bira mas chikito.
E shete limitenan cu ya a ser surpasa ta: cambio climatico, integridad di biosfera, cambio den sistema di Tera, awa dushi, fluhonan biogeokimico, contaminantenan nobo y acidificacion di oceanonan. Cada un ta midi un otro tipo di presion riba e condicionnan cu ta sostene bida.
Limitenan planetario ta un manera pa midi presion riba Tera
E concepto a keda desaroya na 2009 pa un grupo internacional di investigadornan conecta cu Stockholm Resilience Centre. E concepto ta identifica nuebe proceso natural cu ta sostene stabilidad di planeta y ta establece indicadornan pa sigui nan desaroyo.
Nan no ta barera fisico ni un cuenta pa futuro. Nan ta limitenan cientifico cu ta indica ora nos ta drenta den un area cu tin mas riesgo.
Surpasa e limitenan no ta nifica automaticamente cu un catastrofe lo pasa, pero e ta aumenta e posibilidad di cambionan den ecosistemanan, clima y recursonan cu hende ta depende riba dje, cu despues por ta dificil pa reversa.
E sistema aki tambe ta yuda mustra con diferente problemanan ta conecta cu otro. Por ehempel, kima combustible fossiel ta keinta atmosfera y lama. Deforestacion ta afecta biodiversidad, awa, clima y capacidad di tera pa absorba carbon na mes momento. Ora e presionnan aki ta acumula, nan por fortalece otro.
E shete procesonan cu e rapport ta pone pafor di e limitenan ta:
- Cambio climatico. Mas gasnan di efecto invernadero ta retene calor y ta cambia temperatura, yobida y eventonan extremo. Dioxido di carbon a yega 426 parti pa miyon, compara cu 350 cu e sistema ta usa como referencia.
- Integridad di biosfera. Perdida di especie y habitat ta debilita funcionnan importante di ecosistema, manera polinisacion, almacenamento di carbon y filtracion di awa.
- Cambio den sistema di Tera. Conversion di bosque, humedalanan (wetlands) y savana pa actividad humano ta cambia disponibilidad di awa, ta reduci habitat y ta afecta clima.
- Cambio den awa dushi. Extraccion di awa, damnan, deforestacion y cambio climatico ta afecta riu, awa bao tera y humedad den tera.
- Fluhonan biogeokimico. Exceso di fertilisante ta hiba nitrogeno y fosfor den riu y lama, unda nan ta stimula crecemento di alga y reduci cantidad di oxigeno den awa.
- Contaminantenan nobo. Plastic, pesticida y otro producto sintetico ta acumula mas rapido cu cientificonan por studia y controla nan.
- Acidificacion di oceanonan. Lama ta absorba dioxido di carbon, locual ta baha su pH y ta haci mas dificil pa coral, molusco y otro especie forma nan structuranan.
Mundo ta acercando e limite di 1,5°C
E limite di cambio climatico ta conecta cu otro advertencia reciente. E Programa di Medio Ambiente di Nacionnan Uni (UNEP) a bisa cu, si emisionnan sigui den e direccion actual, e planeta pronto lo surpasa 1,5°C di keintamento compara cu e periodo prome cu industrialisacion. Esaki ta e meta cu paisnan a establece den Acuerdo di Paris pa evita dañonan mas grandi.
Surpasa e nivel aki no ta nifica un collapse inmediato, pero cada aumento adicional di temperatura ta aumenta riesgo di ola di calor, candela, inundacion, daño na produccion di cuminda y perdida di ecosistemanan.
Deforestacion ta aumenta presion riba sistema di Tera
Rockstrom ta señala cu bosquenan, cu ta importante pa absorba dioxido di carbon y regula ciclonan di awa, ta mustra señalnan di debilitacion.
Segun e investigador, calor, secura, candela, fragmentacion y aumento di temperatura poco poco ta reduci capacidad di mondinan pa retene carbon.
Vegetacion y tera ta absorba un parti importante di e dioxido di carbon cu actividad humano ta produci. Sinembargo, PIK ta adverti cu periodonan ripititivo di calor, secura, candela y degradacion por reduci e capacidad aki.
E cientifico tambe ta conecta esaki cu e problema di contaminantenan nobo. “E aumento di contaminantenan nobo—plastic, kimiconan permanente y productonan sintetico—ta acelerando. Nan ta acumula mas rapido cu e velocidad den cual nos por evalua nan riesgo,” el a bisa.
Dos indicador ta mustra cu recuperacion ta posible
E unico dos limitenan cu ainda ta den e rango global considera sigur ta capa di ozon stratosferico y cantidad di aerosol den atmosfera.
Recuperacion di capa di ozon ta relaciona cu Protocol di Montreal, cu a establece eliminacion gradual di substancianan cu ta haci daño na e capa di ozon.
Aerosolnan tambe ta mustra mehoramento na nivel global. Sinembargo, e rapport ta aclara cu e promedio global por sconde nivelnan peligroso di contaminacion di aire den diferente region. E resultado positivo no ta elimina e riesgo pa comunidadnan cu ta ser exponi na concentracionnan halto di particula.
PIK tambe ta señala cu Europa Occidental a pasa door di su periodo di juni y juli mas cayente registra na 2026, cu secura na Francia, Spaña, Alemania y Reino Uni, ademas di candela grandi na Europa y Canada.
Segun cientificonan, e concepto di limitenan planetario ta yuda nos comprende cu e eventonan aki no ta pasa separamente di otro, pero ta parti di sistemanan cu ta conecta.
Rockstrom, director di PIK, co-fundador di Stockholm Resilience Centre y co-autor di e evaluacion, ta señala cu a pesar di e situacion serio, ainda tin posibilidad pa actua.



