En conexion cu e Siman Mundial di Conscientisacion di FTD: (Fronto Temporal Disorder), Fundacion Alzheimer Aruba ta lansa un iniciativa publico vital pa kibra e silencio rond di e Fronto Temporal Disorder (FTD) aki.

E campaña di e aña aki ta yama “Spotlight on FTD.” World FTD United ta bisa cu FTD te ainda ta ampliamente desconoci fuera di circulonan specialisa tocante trastornonan frontotemporal, y cu varios persona ta haya informacion tocante esaki solamente ora e ta afecta nan propio famia of trabao.

E campana aki ta invita tanto esnan cu ta biba cu FTD, dunadonan di cuido, profesionalnan di salud y pueblo general comparti conocemento y experiencianan cu otro.

Kico ta FTD?

FTD ta para pa Trastornonan di algun funcionnan den e cerebro situa na e parti dilanti (“Frontal”) di e cabes y na banda (“Temporal”) di e orea. Hopi hende – te ainda – tin e pensamento robes cu tur forma di deterioro cognitivo ta malesa di Alzheimer y/of De-mencia (termino cu poco poco lo disparce).

Sinembargo, FTD no ta Alzheimer, pero a lo largo, den edadnan avansa e lo por desaroya pa e malesa degenerativo di Alzheimer y a lo largo causa problema di entre otro, memoria.

Mientras cu e malesa di Alzheimer ta afecta principalmente e memoria na un edad avansa, riba 60 aña, FTD ta afecta specificamente e seccion frontal y temporal (dilanti y na banda di e cerebro) y ta ocasiona cambionan drastico den e comportacion, conducta social, personalidad y e habilidad di idioma/lenguahe di un persona. Mas ainda, FTD ta e trastorno di mas comun cerca personanan bou di 60 aña di edad, afectando hopi biaha hende den e miho etapa di nan bida, carera, funcionamento y famia.

Pasobra cu FTD ta manifesta su mes na un edad mas hoben, e prome sintomanan di comportacion lamentablemente ta ser confundi cu, entre otro, depresion cronico, burnout structural, problemanan psikiatrico of crisis di edad medio (‘midlife crisis’), tin biaha cu diagnosis eroneo.

FTD ta un termino general cu ta encera varios condicion neurodegenerativo (pues NO curabel)y genetico, di e variacion den comportacion cu ta afecta, entre otro, empatia social, te cu lenguahe cu ta kita e capacidad di un persona por comunica na un manera coherente.

Mayoria persona cu FTD no tin un forma hereda. Johns Hopkins Medicine ta calcula cu alrededor di 20% di e casonan ta hereditario, y ta bisa cu e causanan no-hereditario ta desconoci. Den famianan unda si tin historia di FTD, U.S National Institute of Neurological Disorders and Stroke (NINDS) ta bisa cu un cambio den e gen C9ORF72 aparentemente ta e abnormalidad genetico mas comun.

Manera a menciona, actualmente no tin cura ni tratamento cu por stop of baha velocidad di progresion di FTD, aunke si tin maneranan cu por yuda maneha e sintomanan. Esaki ta un di e motibonan dicon investigacion ta asina importante, y dicon e siman di conscientisacion ta merece atencion.

Ora cu un malesa ta poco comun, haya suficiente hende pa tuma parti di investigacion por ta un di e obstaculonan mas grandi ora ta trata desaroya tratamentonan nobo. FTD Disorders Registry ta purba yuda cu esaki, como un base di dato online cu ta colecta informacion for di esnan afecta pa tur tipo di FTD. Personanan cu ta diagnostica, dunadonan di cuido anterior of actual, famia y amigonan tur por uni na esaki.

E siman aki di conscientisacion ta carga un importancia sumamente grandi pa varios motibo, y e prome motibo ta conocemento. World FTD United ta bisa cu demasiado tiki hende, incluyendo profesionalnan di salud, sa tocante FTD. E organisacion ta conecta grupo di dunadonn di cuido y defensornan rond di mundo, cu e meta di brinda sosten na cualkier familiar, unda cu nan por ta, enfrenta FTD nan so.

E di dos motibo ta reconocemento oficial. Na Merca, Association for Frontotemporal Degeeration (AFTD) a reporta na november di 2025 cu resolucion y proclamacionnan pa FTD Awareness Week tabata canando na 34 estado, cu e meta di yega na tur 50 den e pais. Awo, e campaña ta uno cu ta tuma luga na nivel mundial, incluyendo aki na Aruba, y e organisacion ta bisa cu e reconocemento aki ta aumenta visibilidad y ta yuda construi relacion cu oficialnan cu por duna forma na politicanan publico.

E tercer motibo ta cu esnan cu ta tras di e cifranan. Famianan hopi biaha ta enfrenta e malesa mientras cu e persona ainda ta trahando of criando nan yiu(nan). Tende y presta atencion na nan storianan ta un di e maneranan mas simpel pa compronde kico FTD ta nifica den bida diario.

Componde FTD tambe ta algo cu ta trata seguridad. National Institute on Aging (NIA) ta bisa cu adultonan cu e diagnosis aki por ta mas vulnerabel na abuso. Abuso pro bin for di miembronan di famia, desconocidonan, proveedornan di cuido di salud, dunadonan di cuido y te hasta amistadnan, y esaki por resulta den daño serio, kiebro di lasonan familiar of te hasta perdida financiero.

Puntonan di investigacion ta mustra cu comportamento y stress ta factornan clave. Un estudio cu participacion di 693 dunado di cuido di famia a haya cu problemanan den comportamento den e persona cu ta ricibi cuido, hunto cu e peso riba e dunado di cuido, tabata dos di e factornan mas prominente conecta na abuso. E investigacion ta sugeri cu yuda e dunadonan di cuido maneha e situacion y nan expectativa por yuda preveni esaki, y esaki ta bin pa medio di charlanan y educacion.

Esaki ta unda conscientisacion tocante FTD ta importante. E forma mas comun, e variante FTD, ta causa manera a menciona e cambionan den personalidad, comportamento pero tambe emocion y huicio. E cambionan aki ta haci cu familiarnan, dunadonan di cuido y profesionalnan cu tin e conocemento aki por tin un miho comprension di loke nan ta mira y busca of provee e ayudo adecua na tempo.

E actitud di pueblo tambe ta importante. Un evaluacion cientifico ta reporta un estudio Hapones unda a mira cu hende a considera comportamento abusivo contra un persona cu ‘demencia’ por ehempel, menos abusivo compara cu e mesun comportamento mira contra un persona cu si tin ‘demencia.’

E pasonan simpel aki por yuda. NIA ta conseha keda den comunicacion cu e pashent, notando cualkier comentario of cambio den humor cu por señala na negligencia of maltrato.

Cualkier persona preocupa cu cambionan den un ser keri por cuminsa cu un dokter. Johns Hopkins Medicine ta conseha contacta un proveedor di cuido di salud tocante cambionan obvio of repentino den comportamento, personalidad of habilidadnan di papia. Dokternan hopi biaha ta usa examennan fisico y testnan di sanger pa descarta otro problemanan di salud cu por causa sintomanan similar.

Tambe, nos por comparti mensahenan personal of di speransa durante e siman aki, of haya mas educacion e informacion for di fuentenan confiabel.

Pa yuda famia, trahadonan den cuido di salud y e comunidad di Aruba reconoce, compronde y maneha e condicionnan compleho aki, Fundacion Alzheimer Aruba ta organisa un anochi informativo y educativo pa asina no tin cu pasa den incertidumbre, ser manda di cashi pa muraya y sigui warda te ora e condicion a empeora di tal manera cu aparantemente no por haci nada mas.