Despues cu Corte a sentencia ex-minister Otmar Oduber cu dos aña den prison, comentario di un lector di Bon Dia Aruba a hala nos atencion: “Den futuro nos mester bay vota na KIA?”
E ta presenta manera un joke, pero su tras tin un pregunta serio. Oduber no ta e prome politico of oficial publico na Aruba cu ta keda condena den un caso involucrando uso di su funcion publico. Pues talbes ta un bon momento pa papia tocante algo mas grandi cu un solo politico: Kico corupcion ta haci cu un pais?
Mas cu djis horta placa
Ora nos tende e palabra corupcion, hopi biaha nos por imagina un persona ta pone placa di gobierno secretamente den su propio saco. Pero corupcion por tin hopi diferente manera. E por involucra placa, tereno di gobierno, trabao, contract. E por involucra duna un persona trato preferencial pa motibo di un relacion personal of politico.
Den caso Flamingo, Corte a haya cu Oduber a abusa su posicion como minister den varios manera. Entre otro, e caso ta trata hende ricibiendo pago di gobierno sin realmente traha pa nos pais, trato preferencial den distribucion di tereno di gobierno, y yuda hende cu conexion politico obtene posicion den gobierno pafo di e proceduranan normal. Corte no a haya tur acusacion contra Oduber proba, pero a considera e conducta proba suficientemente serio pa impone castigo di dos aña di prison incondicional.
Pakico asina serio?
Pasobra un minister no ta doño di un ministerio. Tereno di Aruba no ta pertenece na e minister, ni e trabaonan den gobierno no ta pertenece na e minister. Y placa di gobierno no ta pertenece na gobierno di e dia.
Tur ta pertenece na nos pais.
Un politico ta ricibi poder temporal pa maneha e cosnan aki. E poder ta bin cu un responsabilidad pa usa nan den interes di pueblo.
Pakico tin tanto procedura?
Esaki ta trece nos na algo cu por ta hopi laaf: procedura.
Pakico gobierno mester publica vacatura? Pakico tin regla pa contract di gobierno? Pakico diferente compania ta haya oportunidad pa competi pa e mesun contract? Pakico tin procedura di seleccion, rekisito y documentacion?
Pasobra e reglanan aki ta protege nos.
Imagina cu Gobierno mester un hende duna un servicio. Talbes e minister conoce un persona cu ta perfecto pa e trabao. Talbes e persona realmente ta e miho candidato. Pero con anos por sa?
Un procedura abierto ta permiti otro hende cualifica pa competi. E ta permiti gobierno compara cualificacion, y unda ta relevante, prijs. E tambe ta hacie mas facil pa pueblo compronde pakico a scoge un persona en bes di otro.
Mescos ta conta pa tereno di gobierno. Si dos persona kier e mesun parcela, mester tin regla pa determina con ta haci e decision. De lo contrario, eventualmente, hende ta stop di puntra “kico ta e procedura?” y ta cuminsa puntra “ken mi conoce?”
Esaki ta peligroso.
Excepcion no ta automaticamente corupcion
Esaki tambe ta importante pasobra actualmente, Aruba tin discusion tocante contract di gobierno otorga sin e procedura normal di destaho; compensacion halto pa cierto posicion; y uso di excepcion legal pa reglanan di destaho.
No ta nombrando hende deliberadamente akinan, pasobra e principio ta mas importante cu e personalidadnan. Un contract sin destaho no ta corupcion automaticamente, y un salario halto tampoco. Uso di un excepcion permiti pa ley tampoco ta automaticamente ilegal. Y nos no mester tacha un hende di corupto simplemente pasobra nos no ta di acuerdo cu un decision di gobierno.
Tin biaha, tin bon motibo pa un excepcion. Un tarea particular por rekeri conocemento hopi specialisa. Por tin urgencia. Por tin circunstancia den cual ley mes ta permiti pa gobierno scoge un procedura diferente.
Pero e ora otro principio ta bira importante: duna splicacion.
Pakico un excepcion tabata necesario? Pakico a scoge e persona of compania aki? Pakico e suma aki ta rasonable?
E contesta por ta completamente legitimo. Transparencia ta duna gobierno oportunidad pa mustra esey.
Regla ta protege tur hende
Esaki ta pakico bon gobernacion no por depende solamente riba si nos personalmente ta confia e minister. E reglanan no t’ey pasobra tur minister ta corupto. Reglanan t’ey pa asina nos no mester depende solamente riba honestidad di e minister.
Reglanan tambe ta protege politico y ambtenaar honesto. Si tabatin un procedura abierto, tin un registro. Si varios compania a entrega oferta, nos por compara nan.
Si un persona a ricibi tereno di gobierno segun criterionan cla, gobierno por demostra esaki. Y si un excepcion tabata necesario, gobierno por documenta pakico.
Esaki ta pa tur hende nan seguridad. Y esaki ta bira importante ora cantidad enorme di placa di pueblo, tereno, y poder ta involucra.
Corupcion ta siña nos un les robes
E daño di corupcion tambe ta hopi mas cu djis e placa.
Imagina cu bo ta cumpli cu tur regla. Bo ta aplica pa un trabao den gobierno. Un persona cu conexion politico ta hay’e.
Bo ta warda añas pa un tereno. Otro cu conoce e minister ta bula bo dilanti.
Bo ta lanta un negoshi y competi pa trabao di gobierno. Otro ta haya e contract pa motibo di un relacion cu abo nunca por competi cune.
Ki les bo ta siña?
Talbes cumpli cu regla ta pa bobo. Talbes cualificacion no ta importante. Talbes bo mester conexion politico. Talbes ora bo partido eventualmente yega gobierno, finalmente ta bay bira bo turno pa beneficia.
Asina ta con corupcion ta venena un sociedad.
Corte mes a bisa cu e conducta proba den caso Flamingo a daña seriamente e confiansa di publico den gobierno. Y confiansa ta hopi mas dificil pa construi back, cu placa.
Color di gobierno no mester importa
Tin otro trampa nos mester evita. Corupcion no por bira algo cu ta importante pa nos solamente ora e otro partido politico ta acusa di dje.
Si un contract di gobierno sin destaho ta preocupa nos bao un partido, nos mester haci e mesun pregunta ora ta trata otro partido.
Si influencia politico riba trabao den gobierno ta inaceptable ora MEP hacie, e no por bira aceptable diripiente ora AVP hacie. Y vice versa. E standard no ta cambia cu e color di gobierno.
Esey ta henter e proposito di institucion y procedura, nan mester keda conta ora e hende na poder ta cambia.
Den futuro, nos mester bay vota na KIA?
No. Y talbes e hecho cu ex-oficialnan poderoso por ser investiga, persigui y condena por siña nos no perde tur confiansa den institucionnan di Aruba. E lo ta hopi pio si hende poderoso nunca mester para responsable.
Pero prison ta e ultimo capitulo di e storia. Bon gobernacion ta cuminsa hopi prome. E ta cuminsa cu regla cla, procedura husto, transparencia, supervision, y ciudadanonan cu ta keda haci pregunta sin importa ken ta na gobierno.
Pasobra corupcion no ta djis bay cu placa di pueblo, e por horta algo hopi mas valioso: nos creencia cu e sistema ta husto.



