Asina bon… nos Papiamento ta…?

Di ‘presupuesto’ te ‘presunto’…

Den e edicion aki di nos column dedica na Papiamento atencion pa e adopcion gradual di forma di verbo iregular cu ta haya uso como sustantivo o adhetivo. Na varios ocasion nos a splica e fenomeno tipico di e idiomanan crioyo manera nos Papiamento, unda mas tanto via transmision oral un cierto palabra o concepto ta penetra. Despues, si ta surgi necesidad pa tal, otro palabra relaciona tambe ta keda adopta. Esaki por ehemplo ta e caso di un verbo, cu despues di tempo ta haya ‘compania’ di e sustantivo di e mesun idioma ‘donante’. Banda di esaki nos tin e fenomeno di un sustantivo di ‘fabricacion local’, cu ta surgi banda di e sustantivo ‘fia’ . Manera semper, un ehemplo. Nos tin e verbo ‘entrega’ cu despues a haya na su banda e sustantivo ‘entrega’. Pero, mientras tanto a surgi e sustantivo local ‘entregamento’. Un biaha mas, un fenomeno comun den e idiomanan manera esun di nos.

Pero awor nos ta bay un stap mas leu. Mas reciente den desaroyo di nos idioma, nos ta haya e uso por escrito hopi mas intensivo, a traves di publicacion di literatura pero sigur a base diario di prensa. Aki ta surgi e necesidad di cierto otro palabra relaciona cu e verbo y sustantivo ya conoci. Como ehemplo nos ta usa algun verbo cu tin varios rama, tur cu nan diferente contenido. Un verbo asina na Spaño ta ‘poner’. Esaki na e idioma ey ta un verbo iregular, cu e forma di participio pasado ‘puesto’. Nos no ta usa esey directamente pa nos forma di participio pasado, pero a construi e ‘poni’ (o ‘poné’ cerca nos bisiñanan). Esey no ta yuda completamente pasobra despues nos ta haya e otro formanan cu tin e ‘poner’ y su forma iregular ‘puesto’ como origen. Por ehemplo: suponer, presuponer, proponer, imponer, etc. Aki hopi biaha nos a adopta e forma original, sin construi un propio version; nos ta papia di ‘supuesto’ y no di ‘suponi’; tambe di ‘supuestamente y ‘supuesto’. Atencion si: e participio pasado di uso di e verbo ‘supone’ ta ‘supone’ (“Mi a supone cu esey ta berdad”). Igualmente ‘impone’ den caso di e verbo corespondiente. E forma ‘supuesto’ ta ser usa den cierto forma unda e ta un adhetivo di un sustantivo; ehemplo: “E ‘supuesto’ tesoro scondi eynan a resulta un engaño.”

Den e caso di ‘presupuesto’ tin algo mas di splica aki. E no ta bin di e verbo ‘presuponer’ cu na Papiamento no tin su equivalente. Nos ta usa e sustantivo ‘presupuesto si, pero procedente di e verbo ‘presupuestar’ (traha un presupuesto), cu naturalmente tambe ta bin orginalmente di ‘presuponer’.

Mas reciente ainda nos ta haya e fenomeno cu cierto forma deriva di un verbo cu no ta di uso na Papiamento, ta cuminza haya uso. Un bon ehemplo di esaki ta e verbo ‘presumir’ cu no ta oficialmente conoci den nos Vocabulario, cu no ta di uso regular tampoco den Papiamento, pero cu a penetra indirectamente via e forma ‘presunto’. Con esey por a bay? Por ehemplo, pasobra un persona ta topa cu e palabra ‘presumed’ den un texto na Ingles y buscando ta haya ‘presunto’ como traduccion na Spaño. Esaki a proposito, ta un sinonimo di ‘supuesto’ cu pa mas tempo ta forma parti di nos vocabulario oficial. Loke nos ta haya aki ta e influencia di varios banda cu ta habi porta pa uso di un palabra na Spaño, cu sin embargo por ta conoci caba cerca nos pero cu otro significado. Un bon ehemplo ta e verbo ‘asumi’ cu a haya entrada, segun nos, mas recientemente via Ingles (to assume) cu no necesariamente ta traduci na Spaño semper como ‘asumir’, ya cu e verbo aki tin diferente contenido banda di otro. Nos conoce ‘asumi’ desde antaño pero den e sentido di ‘asumi responsabilidad’, esta acepta y carga responsabilidad, y no ‘supone o presumi’ responsabilidad. E forma mas facil pa mantene claridad, ta usando e sinonimo ‘supone’.