Tin mas di 200 tratado riba derecho humano cu ta cay bou hurisdiccion di Conseho di Europa y mayoria ta conta pa tur hende na Aruba tambe. Hopi di e derechonan aki ta mara den leynan nacional, incluso na Aruba, sinembargo, conoce e derechonan y sa con pa cana pa forsa Gobierno y su institucion cumpli cu esakinan ta dos paso diferente.

Esey ta motibo pakico Conseho di Europa, hunto cu Universidad di Aruba, Orden di Abogado y Ombudsman di Aruba (Defensor di Pueblo), a organisa un conferencia riba e tema recientemente na Aruba pa Mester sa den practica, kico por haci pa yega na Corte Europeo pa asina yuda den implementacion di e derechonan aki.

Manera ta conoci a crea Conseho di Europa despues di e Di Dos Guera Mundial for di e shinishinan di un continente destrui pa asina garantisa democracia, estado di derecho y derechonan humano. Segun Clare Ovey, Director di Derecho Humano pa Conseho di Europa, locual ta haci Derechonan Humano aki instrumentonan real, ta cu a crea provisionnan pa monitor si Gobiernonan ta cumpli cu e tratadonan. “E cumplimento ta como 80 porciento,” segun Ovey. E tratadonan ta regla proteccion pa periodistanan, abogadonan cu mester cumpli cu nan trabou di defensa, pero tambe riba proteccion di idioma di minoria, derecho di trahado y migrante.” E Director di Derecho Humano pa Conseho di Europa bisa cu un instruccion pa e tratadonan por fungi efectivamente ta pa huesnan, fiscalnan y polisnan organisa y tambe ricibi les cu ta relata na e tratadonan cu ta garantisa derechonan humano. “Tin les pa empleadonan publico y tur ta riba e website.”

Aruba no ta participa den tur e tratadonan riba Derecho Humano di Conseho di Europa. Es mas, prome cu participa na un, expertonan ta haci un estudio di factibilidad di e pais por cumpli cu e tratado na cua e kier ta particip’e. Sinembargo, hasta sin ta particip’e, ciudadanonan local por busca conseho si riba e temanan regla bou di e Convencion y por ricibi guia riba e miho forma pa actua. Den e caso aki, no por bay Corte Europeo pero si ta haya guia kico por haci, ta locual Fay Keeris a ilustra. Keeris ta e representante permanente di Reino Hulandes den Conseho Europeo kende a bisa di ta contento di por asisti Aruba den un proximo conferencia regional riba prevencion di abuso domestico na Juni 2027, cu ta basa riba e Tratado di Istanbul.

Derecho Humano ta pa tur

Derecho Humano ta conta pa cada individuo, incluso esnan cu ta actua contra husticia. Segun e organisadonan di e conferencia, realidad ta cu tur hende por victima un dia y bou ningun circunstancia ta bon pa mina derechonan humano. Pa tal motibo mes, e enfasis ta pa na Aruba, mescos cu na otro paisnan cu ta cay bou e Convencion, huesnan y polis ta sigui e derechonan aki. Y afirmacion di e derechonan ta mas esencial cu nunca, particularmente awor cu Merca a tuma un postura diferente. E conferensistanan como tal a enfatisa cu pa tal motibo mes Union Europeo y Conseho Europeo mester para mas fuerte cu nunca pa garantisa e derechonan fundamental di hende. “Aki ta unda Europa ta reconoce e importancia di ‘soft power,’ banda di poder militar,” a bin dilanti. Ehempelnan di intervencion tabata den e caso di e derumbe di buelo MH17 na Ucrania, unda hopi Hulandes a perde nan bida despues cu un buk Ruso a dal den e avion.

Ruta nacional prome

Ta un hecho si cu prome cu por acudi na Corte Europeo pa un decision, mester cana e caminda nacional prome, for di Corte di Prome Instancia te na Hoge Raad, cu ta keda un peso pa ciudadanonan comun. Aki ta unda oficinanan di Ombudsman por drenta den wega y brinda asistencia particularmente ora ta pega cu institucionnan publico.

Mr. Jurima Bryson, Ombudsman di Aruba a mustra cu digitalisacion di sistemanan lo yuda institucionnan opera mas lihe pero cu por ehempel AI lo no reemplasa e trabou di hende pa evalua casonan.

“Derechonan Humano ta trata di hende y e tratadonan ta representa igualdad, libertad y respet cu cada pais mester aspira pa wanta pa su ciudadanonan,” Bryson a ilustra. “E convencion ta unicamente efectivo si hendenan conoc’e y por ehecut’e den practica.” Bryson a refleha riba e punto cu Derecho Humano ta bira mas visibel ora e ta afecta un persona directamente por ehempel ora cu ta drenta den contacto cu polis por ehempel. “Pero Derechonan Humano ta rekeri un bista mas amplio pa nan por traha.” Bryson ta realisa cu hopi hende no ta consciente di e Convencion y e ta crucial pa tur hende sa cu nan tin derecho. “Como Ombudsman, mi ta mira esaki como un di e retonan fundamental pa nos, pa percura cu Derechonan Humano no ta keda algo cu ta discuti durante conferencia pero ta bira algo cu hende ta experiencia diariamente na institutonan publico.”

Principionan di e Convencion ta refleha den e interaccion entre ciudadano y autoridadnan publico, cu mester reconoce e dignidad di cada persona. Den su trabou e ta mira e interaccion aki, esta con un persona ta trata pa un institucion publico na Aruba, con ta comunica cu ne y si tin oportunidad real pa sigura husticia. “Esaki ta unda Derechonan Humano y e trabou di Ombudsman ta topa otro, esta pa percura cu garantianan di e derechonan ta refleha den ley, den e forma con ciudadanonan ta experiencia Gobierno y su institucionnan.”

Bryson ta urgi pa institutonan, scolnan, comunidadnan y tambe famianan pa tuma e paso pa ta mas familiar cu e convencion, acepta esakinan y traha y trata otro de acuerdo cu e convencion.