Eficiencia Financiero of Abuso Structural di Adulto Mayor? – proyecto Bisa no na abuso di Adulto Mayor/ No excuse for Elder Abuse parti 4

Den e sector di salubridad na Aruba, tin un desbalansa di poder y un asimetria structural cu ta impone un “silencio pa temor” riba e adulto mayor vulnerabel. Pa por comprende e fayo aki, nos mester hala e cortina di e burocracia y analisa un di e reglanan mas rigido, deshumanisante y controversial di ultimo tempo: E limite structural di 15 minuut pa consulta pa pashent.

E limitacion di tempo aki, copia for di Hulanda (un cultura cu otro norma y balornan), ta dirigi unicamente riba eficiencia financiero y control di gasto, aplicando e paradox cu por interpreta como: “Cacho cu nenga Weso ta Weso mes e mester come…”. Esaki no ta den beneficio di e bienestar di un adulto mayor en general na Aruba; al contrario, e tin consecuencianan hopi negativo, causando desconfiansa y miedo, y destruyendo e base di e relacion entre e dunado di servicio medico y e pashent.

Ora Placa ta bal mas cu e Dignidad di nos Adultonan Mayor

Ora un adulto mayor drenta un consultorio pa prome biaha, confiansa ta e prome cos necesario y critico pa e por cuminsa splica su situacion personal na un profesional cu e NO conoce mes. Maske e profesional tin tur su diplomanan y registracion, si e tin un lenguahe, cultura y normanan diferente, pa cuminsa, esaki ta trece un nivel inaceptabel di duda y desconfiansa.

Esaki ta bira pio ainda si e tempo pa aclimatisa ta limita na un consulta di solamente di 10 pa 15 minuut, cu lo por resulta den, por lo menos, tres barera importante y structural:

E Barera Profesional (Elitismo Linguistico): E idioma Hulandes semper a y ta domina den registracion y reportahe medico na Aruba. E profesional cu no ta domina Papiamento of e idioma di su pashent completamente, mester busca manera pa su reportahe cuadra na Hulandes, sin cu ta import’e e lenguahe of idioma di e pashent.

Sin concordancia di idioma materno, e adulto mayor ta sinti e asimetria di poder: e por opta pa keda keto, duna contesta cortico, adapta su mes na e situacion of kisas comunica mita di loke e lo kier bisa. Awendia hasta usa AI (Inteligencia Artificial) pa comprende kico e otro ta bisa… cu no necesariamente ta corectamente traduci.

Barera Cultural (Falta di Sincronisacion Holistico): Den un consultorio ‘druk’, e enfoke ta puramente biomedico (“un remedi/droga pa un sintoma”). No ta nada nobo cu e cultura Europeo aki ta contra-productivo den nos cultura Caribeño/Arubiano, pio ainda ora esaki ta trata di e bida social y familiar di e adulto mayor of pashent. Si e dokter/profesional no tin e competencia cultural suficiente pa informa su mes di e contexto di bida como introduccion, e pashent ta sinti cu e no ta “mira” como ser humano, sino como un simpel number.

Barera Social-Individual (Tabu y Temor di Perde Autonomia): Tin un presion social grandi unda e adulto mayor tin miedo di wordo mira como un ‘carga’ of un ‘bobo’. E por tin temor cu si e conta tur su limitacionnan (especialmente rondo di salud mental), e consecuencia lo ta perdida di su independencia—manera wordo manda un cas di cuido of poni bou curatela, kita su rijbewijs,etc. P’esey, e ta prefera sconde su realidad tras di frasenan socialmente acepta: manera: “Si dokter. No dokter, Tur cos ta bon”, “Dios bendiciona dokter”, etc.

E Raiz di e Problema: Modelonan copia y importa sin Mas

E modelo socio-medico di Aruba ta un copia directo for di Hulanda (manera e structura administrativo di AZV y Hospital). Historia a demostra, mescos cu a pasa den ramo di enseñansa, cu e modelonan copia aki ta causa mas daño psicologico cu bon, pasobra nan no ta cuadra cu e realidad social y cultural di e region Caribense pa desaroyo optimal y a wordo diseña puramente como un instrumento di “managed care”—un capa administrativo enfoca strictamente riba eficiencia financiero/economico y standarisacion.

Na momento di implementa AZV, a importa e modelo aki ignorando cu e poblacion ta multicultural, uzando e slogan di “E hende ta Central” conscientemente como un simpel fachada cu ta favorece esnan na cabes di e sistema na poder. E fayo cardinal ta cu e pashent promedio na Hulanda ta altamento alfabetisa den salubridad, individualista, ta bay ‘Straight-To-the Point’ y no mester depende di un conexion emocional pa sinti su mes safe cerca dokter. Na Aruba, e modelo aki ta reduci e adulto mayor na un simpel cliente den un fabrica… No como un ser humano.

Ora aplica e medidanan deshumano aki, nos ta destrui conscientemente y inconscientemente e base di nos identidad cultural. Hopi adulto mayor ta perde confiansa, keda keto y ta dicidi pa no bishita dokter mas, of ta opta pa spaar pa paga un dokter priva of den exterior, ya cu AZV tampoco lo cubri gasto pa un segundo opinion.

E Consultorio como Campo di Mina: Idioma y Reclutacion

E debate tocante e exigencianan di idioma actual ta toca e derecho fundamental di e pashent na un cuido safe y ta enfrenta dos postura polarisa.

Argumentonan pa un exigencia estricto di Papiamento:

Seguridad Clinico: Comunica den lenga materno ta crucial pa un diagnostico corecto. Sin esaki, e riesgo di eror medico ta aumenta drasticamente.

Etica y Dignidad: Exigi pa un dokter papia e idioma local ta un cuestion di mustra respet basico pa e comunidad p’asina mustra empatia y comprende e pashent su necesidad miho.

Vulnerabilidad Neurocognitivo: Condicionnan manera un stroke of un trastorno of condicion neurocognitivo Mayor of leve ta pone cu e adulto mayor ta confundi su idioma secundario (manera Hulandes, Spaño of Ingles), dependiendo unicamente di Papiamento. Si e dokter usa testnan Hulandes traduci sin valides cultural, e resultadonan no por ta confiabel y por resulta den un tratamento eroneo y/of peligroso.

Argumentonan for di e perspectiva di maneho y reclutacion:

Scarsedad di Personal: Aruba ta enfrenta un scarsedad cronico di specialista y dokternan di cas. Sa pasa tambe cu maske tin uno local mes, e escogencia personal lo bay pa busca un extranhero simplemente pa capricho. Esaki ta un di e motibonan pa un lista di espera largo y/of usa e puente di ‘medische uitzending’ den exterior (Colombia, Hulanda).

E Compromiso di “ta Habri pa Siña”: Cu regularidad por nota den e vacaturanan cu e dokter mester por papia Ingles y Hulandes pero mester ta habri pa siña e Lenga Papiamento y NO ta obligatorio den solicitud.

Aki ta unda otro paradox ta haci su entrada unda e mercadeo di reclutacion ta enfrenta e desbalansa etico serio. Ehempelnan tin di sobra unda ta atrae dokternan/specialista, profesional Hulandes online cu promesanan di “Tropisch Eiland, zon zee en witte stranden” y salarionan lucrativo, catalogando Papiamento como “No asina importante” si kier solicita. Curiosamente, e vacaturanan aki no ta wordo publica den prensa local, lo cual ta lanta sospecho cu e sistema no tin interes den solicitudnan local, preferando na su lugar paga profesionalnan extranhero sumanan astronomico pa bini Aruba cu yen beneficio secundario.

Choke Cultural, Traduccion y e Silencio Forsa

Nos cultura ta basa riba asertividad indirecto, respet y calor. Ora e profesional, presiona pa e oloshi di AZV, ta keda wak su computer, suspira of mustra pura, e pashent ta adopta un actitud pasivo di “impotencia adkiri” (learned helplessness), scondiendo su dolor tras di e frase: “Mi no kier molestia”.

Ademas, e sistema ta asumi eroneamente pa uza un famia como traductor ta suficiente, sin comprende cu NO ta etica y hasta insolente traduci palabra pa palabra y pensa cu esaki ta mescos cu interpreta e ‘nuance’ cultural: Depresion Mascara: Tristesa den nos adultonan mayor hopi biaha ta presenta como keho fisico (“mi curpa ta pisa”). Un profesional cu no conoce e nuance di Papiamento y cu tin djis 10 minuut, ta evalua esaki como “normal pa su edad” y lo skirbi un receta pa un analgesico, (den 10 minuut) cu tuma tempo pa busca e causa di e keho di e adulto mayor.

Perdida di Fluides: Den e prome fasenan di un Trastorno Neurocognitivo, forsa un adulto mayor pa expresa su mes na Hulandes den un ambiente di pura ta crea un trauma asina grandi cu e ta opta pa cera su mes den su propio mundo pa motibo di no por expresa su mes (fácil) den e idioma Hulandes.

Finalmente, e adultonan mayor tambe sa opta pa keda keto pa temor pa represaya personal, accionnan huridico, of demandanan financiero. Riba caya of socialmedia durante Pandemia, por a tende expresionnan fuerte manera: “Dokter y hues ta mata cu autoridad, “Miho no confronta nan; of Bo lo ta para impotente contra nan”. E miedo pa e “bata blanco” of uniform ta pone hopi evita di busca cuido, lagando nan consumi pa un silencio forsa.

Solucionnan Concreto: E Caminda pa un Cuido Humanisa

Pa duna e generacion di adulto Mayor di awe y tambe esun di Futuro e bida digno cu nan merece, AZV y e institucionnan mester kibra e monopolio di e modelonan importa a traves di e siguiente reformanan: Restructura di Reclutacion (Prioridad pa Medico Local): Stimula e ‘Brain Gain’ lansando programanan activo pa atrae mediconan Arubiano cu ta den exterior. Elimina e mercadeo di ‘zon, zee en strand’ y dirigi e recrutacion (werving) riba profesionalnan cu tin afinidad trans-cultural.

Acreditacion Cultural y di Idioma Obligatorio Adelanta: Un curso intensivo y certifica di Papiamento, hunto cu un entrenamento stricto riba e norma- y balornan y historia di e país (isla), mester ta e exigencia stricto prome cu firma un contract y despues pasa un comision di profesionalnan Arubiano. Es mas e contractnan mester ta mara na un tempo tanten ta buscando un Arubiano activamente of un hende capacita cu conocemento verdadero di cultura, norma y balornan, adaptacion y na e manera di comunica cu nos adultonan mayor.

Pool di Traductornan Medico Profesional: Prohibi e practica di obliga miembronan di famia of conoci pa fungi como tolk. Mester inverti den un pool di traductornan / interprete huramenta medico profesional e independiente tambe pa traduci y interpreta raportnan traha na Hulandes of otro idioma pa e pashent.

Horario di Consulta Flexibel pa Gruponan Vulnerabel: Pashentnan mayor vulnerabel mester haya structuralmente un tempo standard di 25 pa 30 minuut pa consulta, dunando espacio pa e combersacion humano (den su lenga/idioma materno).

Institui un Ombudsman di Cuido di Adulto Mayor, Meldpunt Anonimo, Institui un Ombudsman independiente y un punto di alarma anonimo. Un departamento di Polis special pa vigila y atende e seguridad pa adulto mayor, y un departamento pa compila kehonan di abuso institucional, negligencia, financiero, físico, etc. y bini cu ley di proteccion di nos Adulto Mayor cu urgencia.

Conclusion

E fundeshi di un maneho de salubridad etico mester ta basa riba confiansa, e relacion humano y e sintimento di ta comprendi; esaki tin mas efecto riba e curamento y stabilidad di un adulto mayor cu remedi so. Ta un berguensa amargo cu e generacion cu a lanta Aruba mester pasa nan ultimo añanan den temor pa e personanan cu supuestamente mester cura nan. E deber di ricibi atencion y cuido medico ta universal, y ta ora pa e sistema di salubridad di Aruba cuminsa papia structuralmente (completo y NO mita) den e idioma y cultura di su adultonan mayor/ pashent.

Den e proximo edicion lo enfoca riba ehempelnan di prevencion di abuso di adulto mayor tanto den comunidad como institucional den e era di cuido nos dilanti. Siguientemente algun punto di reflexion pa habri e debate riba e transformacion necesario den nos sistema di cuido:

Punto di Reflexion

Dignidad vs Eficiencia: Nos por boga pa un sistema di salubridad hudicialmente “moderno”: si pa logra esaki, nos tin cu reduci e balor humano di e adulto mayor na un simpel cifra den un presupuesto? Nos lo alcansa nos meta?

Identidad y Salud: E idioma no ta simplemente un medio di comunicacion; e ta e curason di e salud mental di un pashent. Nenga e idioma y cultura materno (Papiamento) den consulta ta ekivalente na nenga e siguridad clinico di e pashent / adulto mayor.

Dehumanisacion Structural: E hecho cu un adulto mayor ta sinti “impotencia adkiri” den un consultorio ta un indicador cu e sistema, conceptualmente diseña pa cura, ta actuando silenciosamente como un opresor.