Den e actual debate tocante e propuesta di ley di Reino pa supervision financiero awor tambe e concepto ‘status aparte’ a drenta e discusion. Mientras un banda ta bisa cu Aruba su status aparte ta na peligro pa via di e ley di Reino encuanto supervision financiero, di banda gubernamentalno ta contradeci esaki, pero ta keda hopi pa clarifica ainda si e peligro señala ta hustifica.

Pa cuminza, nos tin cuarenta aña, o talvez hasta mas, ta scucha di hurista experimenta, cu a participa na e proceso di crea Constitucion di Aruba, cu e concepto ‘status aparte’ a surgi como un consigna den e lucha pa Aruba por a bandona e entidad ‘Antiyas Hulandes’ y haya un status separa, como pais autonomo dentro di Reino Hulandes. Esey a logra y a haya en berdad e posicion autonomo desea. Esaki a crea e situacion di dos pais cu gobierno autonomo propio dentro di Reino. Cu esaki, tecnicamente mira, Aruba no tabatin un status aparte mas, pero a bira un pais autonomo mas dentro di Reino Hulandes. Y despues di e cambionan di 2010, Reino Hulandes a pasa pa consisti di tres pais cu gobierno autonomo y un pais ‘madre’ cu ta domina Conseho di Ministro di Reino na tur momento. E ultimo aki ta haci cu no por papia di un Reino consistiendo di cuatro pais cu status igual; esey simplemente lo ta un engaño. Awor, e hecho cu huridicamente no ta existi un ‘status aparte’ mas, ta kita algo di e valor cu esaki tabatin pa Aruba, como lema cu te awe ta simboliza e lucha ferviente cu hopi hende den añanan 70 y 80 a kere imposible, pero cu a logra, contra biento y marea? Absolutamente cu no, e ta keda representa e lucha y victoria historico ey. Cualkier persona o entidad cu ta papia di ‘status aparte’ ta referi na algo cu pa tur Arubano no mester di splicacion; esey lo keda asina tambe.

Mientras pa nos e discusion tocante e concepto ‘status aparte’ no ta confronta ningun peligro o menaza, mas bien mal comprension y interpretacion so, e actual debate encuanto e ley di supervision ta acompaña pa un falta serio di informacion real. Pa por clarifica bon kico ta haci falta aki, e pregunta: Kico ta loke esencialmente gobierno y oposicion ta trece dilanti pa argumenta nan posicion?

Gobierno: e ley di Reino ta un paso logico cu tabata palabra y acorda caba na momento cu e actual gabinete a asumi gobierno. Principalmente ta mustra riba e ‘Bestuurlijk Akkoord’ cu e gabinete anterior a firma cu gobierno Hulandes, cu ta contene e condicionnan basico pa e propuesta di ley di Reino y e ley local pa completa e solucion ‘hibrido’ presenta den e acuerdo. Pa tur claridad, e actual gabinete ta di acuerdo cu e legislacionpresenta pa aprobacion. Oposicion, lidera pa e partido socialdemocrata cu tabata dirigi e anterior gabinete, ta concentra nan obhecion contra e ley di Reino principalmente riba e argumento cu e actual propuesta di ley ta atenta contra autonomia di gobierno di Aruba. Ta mustra concretamente riba articulo 38 di e propuesta di ley, cu ta prohibi Aruba pa aproba cambio den e ley local sin aprobacion previo di Gobierno di Reino. Esaki segun e conseho di Raad van Advies en berdad lo no ta cuadra cu loke nos Constitucion ta formula encuanto proposicion y aprobacion di ley na Aruba. A base di esaki ta expresa e preocupacion cu e prohibicion pa haci cambio den e ley local ta atenta contra Constitucion di Aruba y ta limita autonomia na un manera, pa nan en todo caso, inaceptable.

Pero, con mester mira e obhecion opositor aki, den luz di e realidad cu e documentonan disponible ta pone nos dilanti? E ‘Bestuurlijk Akkoord’ firma dia 4 di juni 2024 pa Ministro Presidente di Aruba y Secretario di Estado Hulandes responsable pa Asunto Interno y di Reino, ta contene e acuerdo tocante contenido di e ley local. Texto di punto 5 di e acuerdo:”Aruba ta adopta stipulacionnan complementario, manera cuantificacion di e normanan, den e regulacion nacional (e ley local; red.). Regulacion nacional cu ta relaciona cu maneho presupuestario, maneho financiero o e supervision financiero por keda aproba o modifica solamente cu aprobacion di Conseho di Ministro di Reino.”Pa bisa e asunto manera e ta anto: gobierno anterior, representa pa e promer ministro di e tempo ey (2024) a firma e acuerdo cu e parti aki aden. E no a bin cay for di cielo despues. A pesar di esey ta imaginable cu ta sinti cu esaki ta un condicion demasiado fuerte; tur hende por tin ‘second thoughts’ y ta actua pa cambia esey. Sin embargo, no ta esey ta e impresion cu a duna na publico; e impresion crea ta cu Hulanda ta busca di crea un dominio maximo y hasta exagera den e supervision. Berdad ta cu Hulanda ta busca maximo garantia pa no haya repiticion di gobierno y/o parlamento di Aruba cu ta introduci cambio den e ley local cu ta contrario na interes di Gobierno di Reino den su papel di supervisor financiero, loke a sucede na 2019. Y cu e ley ta kita ‘autonomia’ di Aruba? Si, Gobierno di Reino ta interveni den maneho financiero di Aruba, cu por keda maneha su presupuesto, dentro di cierto parametro, imponi pa e supervision. Por yama esey ‘perdida di autonomia’? Si, pero e ta temporal; e ley ta contene tambe e clausula di salida cu Aruba a desea. O yam’e simplemente ‘autonomia’ pasobra esey e ta, no independencia completo.