Screenshot

Herencia cultural di Aruba ta unico y e cas Arubiano ta ilustra esaki. Como tal, e ta imperativo pa Gobierno ahusta ley pa proteha e casnan aki di un forma accesibel pa tur hende. Esey ta opinion di Director di Fondo di Monumento Anne Witsenburg.

Witsenburg ta mira atras na un 2025 exitoso unda a logra cumpra otro monumento. Na fin di 2025 a logra cumpra e edificio di John G. Eman cu ta nifica cu e fondo tin un total di 19 monumento como propiedad cu ta inclui Cas Dr Eloy Arends y Cas Veneranda cu ta programa pa keda cla na Maart proximo.

E proyecto grandi di Cas Veneranda tabata uno hopi ambicioso cu a tuma hopi pasenshi y fe. E tabata un monumento cu tabata den mesun estado cu ‘Stadhuis’ tabata aden, un ruina. “Nos a cuminza investiga kico tabata posibel cu e cas como 13 aña pasa. E rekisitonan ta huurdo, financiamento y acuerdo cu famia y e proceso aki a tarda.” Locual a empeora e proceso tabata e candela na 2014 cu a destrui tur e palo di e edificio. DOW y DIP tabata cla pa basha e edificio abou, pero danki na entre otro Monumenten Buro y esfuersonan di henter e team di Fondo di Monumento a logra para e decision aki. Por a sigura parti di e financiamento despues cu Minister Geoffrey Wever no solamente a sigura cu Departamento pa Asuntonan Economico, Comercio y Industria lo huur e edificio una bez renoba, pero tambe a garantisa un subsidio pa completa e financiamento. Consecuentemente, Aruba lo tin otro joya monumental completa e aña aki cu ta inclui un restaurant accesibel na henter comunidad.

Cas Veneranda, edificio John G. Eman y e otronan monumentonan bou encargo di Fondo di Monumento, ta edificionan cu dificilmente por renoba y opera comercialmente. Segun Witzenburg, esaki ta e motibo pakico e fondo ta mira diferenciacion entre edificionan. Pasobra idealmente, ta personanan particular mes ta tuma iniciativa pa scapa mayoria monumento y e noticia den Wilhelminastraat y cercania ta bon, en todo caso. Por a nota inversion priva cu a trece un bida nobo den diferente cas y skinanan na Playa, cerca di Wilhelminastraat. E efecto di ‘bisiña’ ta un realidad y asina cu cuminza drecha un edificio, e ta crea estimulo pa drecha otronan cerca. “Nos a tuma e edificio di Botica Aruba na Steenweg y awor tin e proyecto di Alba, y awor ta desaroyando Ana Catarina cu ta bin di Caya te cu Nieuwstraat. “Esaki ta algo cu nos ta haci. Si e proyecto ta comercialmente interesante nos ta lag’e pa inversionista. No ta cuestion cu ta Fondo di Monumento ta e instancia cu mester bira doño,” Witsenburg a enfatisa.

Monumento vs Monumento Proteha
Un aspecto yamativo sinembargo ta cu no tur monumento ta proteha. Tin como 400 monumento identifica, cu ta inclui por ehempel Sociedad Bolivariana, pero no tur ta proteha. E ultimo tampoco ta proteha. “Di e 400 monumentonan, solamente 40 ta proteha cu ta masha tiki mes.” Fondo di Monumento a pidi Gobierno pa cuminza proteha e monumentonan, prome cu nan sigui deteriora mas of hasta keda destrui. Gobierno ta keda e instancia pa e proteccion y Fondo di Monumento por yuda den e siguiente fasenan.

Cas Arubiano
Tin algun cas tipico Arubiano cu tambe ta considera monumento pero no ta proteha. Por lo menos 60 porciento di e momumentonan describi ta casnan tipico. Ademas tin otro cu no ta ni registra como monumento. Pa tal motibo mes, e Director di Fondo di Monumento ta kere cu mester bin diferenciacion si entre exigencianan di restauracion di monumento pa casnan tipico. Realidad ta e rekisitonan di monumento ta pone hopi exigencia pa restaura y ta nifica un presion financiero grandi pa esnan cu ta tuma e risico.

Tin hopi cas tipico, tanto di piedra como torto ainda rond Aruba cu ta bandona, y cu idealmente mester keda preserva. Ideal pasobra nan ta conta storia di e desaroyo di Aruba, cu ta muestra di hendenan cu curashi cu a confronta retonan enorme pa establece nan mes na Aruba. “Aruba tin un desaroyo unico. Contrario na Corsou por ehempel unda tin mansionnan di e famianan rico, cu terenonan grandi. Na Aruba, hendenan tabata mas humilde, tabata traha nan cas banda di otro, pa asina yuda otro. Nos no conoce e plantacionnan grandi na Aruba.”Consecuentemente e herencia cultural ta diferente y relativamente unico den region, incluso na e islanan Spaňo, Ingles y Frances cu tambe conoce e cultura di plantacionnan grandi y mansionnan. E aspecto unico aki di Aruba mester keda preserva, segun Witsenburg.

Tin varios iniciativa priva pa drecha y mantene casnan tipico, pero realidad ta cu tin hopi cu ta bandona y famianan no tin e capacidad financiero pa drecha nan. Of nan ta parti di un herencia complica unda tin hopi heredero cu no por yega na un resolucion. Hecho ta cu si no tuma paso, e casnan aki lo cay den otro y sin e asignacion di monumento, e ta haci’edificil pa proteha nan. Sinembargo, Witsenburg ta reconoce cu e rekisitonan actual pa declara un edificio, un construccion como monumento ta hopi exigente cu ta crea barera halto (cu ta nifica costo mas halto) pa por drecha un cas tipico di Aruba. E reglanan nacional ta complica, cu ta crea medio. “No mester tin miedo, sino mester tin orguyo di e casnan aki.” Sinembargo pa yuda, Gobierno mester por simplifica e reglanan nacional di monumento pa casnan tipico, cu no ta monumentonan grandi manera Stadhuis, Cas Veneranda y otro. “Nos por traha un top 40 di edificio cu mester di reglanan stricto, pero mi deseo ta pa simplifica reglanan pa famianan cu ta contento di por biba den un cas tipico, cu asina ta salbaguardia parti di nos historia.”

Community Church na Seroe Colorado, Tanki di Awa na Kibaima ta parti di e siguiente proyecto pa restauracion. En todo caso 2026 lo nifica mas progreso y cambio, cu segun Anne Witsenburg ta refleha e papel di Fondo di Monumento den proteccion di herencia cultural di Aruba.