Den e edicion aki di nos column semanal tocante Papiamento nos ta repasa algun tema cu den pasado nos a trata caba, pero ta trata di eror cu nos ta mira bolbe cada biaha atrobe. Como cu e momento cu a trata e tema particular ey por ta facilmente tres o cuatro aña pasa, por supone cu no tur persona a cera conoci cu e tema. Aki anto algun di e erornan mas comun cu nos ta haya den publicidad.
Uso di ‘nan’ innecesariamente
Un di e erornan mas comun den skirbimento di nos idioma ta e uso innecesario di e adicion ‘nan’ na un sustantivo. Papiamento tin e regla – no skirbi – cu ora e contexto di e frase ta indica ‘plural’ (meervoud), anto no ta pone ‘nan’ tras di e palabra. Aki ta trata di un eror cu nos ta mira hopi, unda ta desvia talvez pasobra tur e otro idiomanan cu nos ta usa regularmente no conoce e concepto aki y ta usa – casi semper – e forma plural. Un ehemplo: na Hulandes ta bisa: “Die man heeft vier honden.” A pesar cu e cantidad (vier) ta indica plural, semper ta usa plural pa e sustantivo (honden). Manera semper, tur idioma tin nan excepcion y Hulandes tambe tin algun: “Een paar jaar”, cu na Papiamento lo ta “Un par di aña.” Loke ta keda un estorbo pa lesa ta un frase cu varios sustantivo tras di otro y ta pone ‘nan’ tras di cada palabra. Ehemplo: “ A invita tur atletanan, entrenadornan y dirigentanan deportivo pa participa na e evento.” Na bon Papiamento esaki mester ta: “A invita tur atleta, entrenador y dirigente deportivo pa participa na e evento.” Esaki ta duna un frase mas economico, mas conciso y mas agradable pa lesa.
E adicion di ‘nan’ no ta solamente pa indica plural. E ta den uso tambe pa duna enfasis na algo cu nos ta bisa. Por ehemplo, pa pone enfasis ora nos kier bisa ‘aki’, nos ta bisa ‘akinan’. Esey ta posiblemente e origen di nos ‘nan’ tambe, anteror na e uso pa indica plural. Pakico nos ta pensa esaki? Pasobra den e idiomanan cu a sirbi como e promer donantenan pa nos Papiamento, manera e idioma crioyo di Guine Bissau (y Cabo Verde), cu tabata existi algun siglo promer cu Papiamento a surgi, ‘nan’ ta conoci como forma pa enfatiza algo, pero no ta conoci como forma pa indica plural, manera den Papiamento. En todo caso, nos Papiamento tin tres diferente forma pa usa e palabra ‘nan’ pasobra el a bira tambe e palabra pa indica e tercer persona plural, algo unico cu nos no a topa ainda den otro idioma di referencia.
Lamentablemente ta usa e ‘nan’ awendia hopi sin mester, y ta bay un stap mas leu, usando e forma di enfasis como esun normal y ta pone un ‘nan’ extra su tras: ‘akinan’ ta bira anto ‘akinanan’ como e forma enfatiza nobo. Realmente nos no mester di esaki y nos por usa ‘aki’ normalmente y ‘akinan’ den caso cu e ta necesario. Igualmente nos ta usa ‘ey’ y ‘eynan’ y no ‘eynanan’…
Cune, cu ne, cun’e of cunele?
Con pa skirbi esaki corectamente? Pa comprende bon con pa skirbi esaki mas corecto posible, ta importante conoce su origen. Esaki ta origina den Portugues y/o Spaño: ‘com ele’ o ‘con él’. Den pasado, y te awe, nos Papiamento conoce e forma ‘cunele’ cu ta e forma original, posiblemente for di Portugues (‘com ele’). Segun nos custumber di haci palabra mas cortico, esaki cu tempo a bira ‘cune’. Pero hopi biaha nos ta mira cu ta skirbi ‘cu ne’, o ‘cun’e’. Pa e ultimo forma aki nos por tin argumento, den e sentido cu loke ta indica cu e apostrof (‘) ta e ‘el’ cu a desaparece. Loke ta parce nos sigur incorecto ta ‘cu ne’ ya cu e ‘n’ originalmente ta pertenece na e ‘cu’ y no na e ‘e’. Pa tene e asunto mas simple posible, nos ta propone skirbi ‘cune’.
El a bay, e la bay, of?
Mescos den e ehemplo di ‘cune’, aki anteriormente nos idioma tabata conoce e palabra ‘el’, loke den curso di tempo a keda abrevia na ‘e’. Sin embargo, den e caso aki unda e ‘e’ cu tabata ‘el’ a haya su tras e ‘a’ cu ta representa e pasado di e verbo cu ta sigui; pa facilidad den pronunciacion ta bisa ‘ela bay’ pero e forma corecto di skirbi esaki ta ‘el a bay’, y no ‘e la bay’. Nos conoce e palabra ‘la’ den Papiamento, pero solamente den musica…



