Aruba Consevation Foundation (ACF), e organisacion responsabel pa maneha mas di 16 area proteha riba e isla, banda di costa, y den lama, a publica su rapport anual pa aña 2025. Riba papel, e rapport ta conta un storia di progreso, cu 3 plan di maneho nobo pa 5 aña, un ekipo di conservacion creciente, ingreso genera record y un prome documentario di restauracion di naturalesa cu a yega un audiencia di miles.

Pero si nos wak mas aleu cu e logronan, e rapport tambe a trece dilanti un advertencia. ACF ta bisando publico, den su propio palabra, cu e proteccion di Aruba su naturalesa ta bao presion cu ta keda aumenta y cu e fundacion no tin tur loke e tin mester pa resolve esaki.

Varios residente conoce ACF como e organisacion tras di Parke Nacional Arikok, sinembargo su responsabilidad ta hopi mas crucial y amplio. ACF ta maneha Aruba su unico parke nacional, Spaans Lagoen, 4 area maritimo protegi cu hunto ta forma Parke Marino Aruba y 11 reserva di naturalesa adicional cu a agrega den 2020. Combina, esaki ta inclui tur 4 di Aruba su areanan di biodiversidad clave oficialmente reconoci, tur 4 Important Bird Area y tur 5 di Aruba su Ramsar Wetlands Site. Wetlands ta tereno cu di forma natural ta inunda regularmente y tin un ecosistema, di flora y fauna a base di presencia di awa y e wetlands di Aruba ta conta cu reconocimento internacional como significante.

Den otro palabra, casi tur loke Aruba a designa como ecologicamente importante ta cay bao di un solo fundacion.

Advertencia clave: plan ta existi, pero ehecucion ta den riesgo

Na 2025, ACF a finalisa 3 Protected Area Conservation Management Plan (PACMP) nobo cu ta cubri tera, costa y lama pa e periodo di 2025 pa 2029, ademas di un plan di accion specifico pa e saliñanan occidental. E plannan aki ta crea un agenda ambicioso: proteha biodiversidad den duinnan, cueba, mangel y coral reef entre otro; crea conexion ecologico entre habitatnan; atende cambio di clima via solucionnan basa riba naturalesa; y fortalece aplicacion.

ACF ta directo tocante e hecho cu tin un plan no ta mescos cu ehecucion di esaki.

Rapport ta nombra 3 riesgo specifico pa implementacion

Instabilidad politico: Eleccion nacional di 2025 y cambio di gobierno cu a bini despues a cambia e prioridadnan dentro di e administracion, segun ACF, cual e fundacion ta bisa ta menasa e pas y cobertura di e plan di implementacion. Resultadonan di conservacion di termino largo, ACF a nota, ta depende riba continuidad di politica y financiamento publico cu un solo fundacion no por garantisa di su mes.

Presion creciente di ser humano: E rapport ta nombra specificamente turismo di aventura sin regulacion, off-roading y construccion ilegal na costa – incluyendo rancho y pier sin autorisacion – como menasanan andando cu ta compromete ecosistemanan sensitivo. Dos localidad ta señala pa nomber: San Nicolas Reef Islands y Western Wetlands.

Desafionan legal: ACF ta bisa cu cada biaha e tin cu cuminsa of uni na casonan den corte pa defende tereno protegi contra desaroyo, cual ta kita empleado y fondo scars for di trabao y pone nan den litigacion cu por dura varios aña. Den 2025, un di e caso aki a involucra e supuesto desaroyo proponi di Isla di Oro, un area unda mangel, yerba di lama y coral reef ta conecta – describi den e rapport como e isla su sistema interconecta di su tipo mas grandi.

Posiblemente un di e declaracionnan mas honesto ta bini for Chief Conservation Officer drs. Natasha Silva, ken ta describi 2025 como un aña cu a expone “ACF su limitacion pa cu capacidad humano” cu a crea loke e ta yama un “bottleneck operacional.”

Den termino practico, esaki ta nifica cu no tin suficiente empleado pa ehecuta tur loke e plannan di conservacion ta pidi, cual a obliga e managernan den posicionnan mas halto inverti tempo ta haci tareanan basico na luga di traha riba strategia, partnership y e infrastructura cu ACF tin mester – incluyendo un Marine Conservation Center, Wildlife Conservation Center y Native Plants Botanic Garden.

ACF ta bisa cu tin un expansion structural di e forsa laboral den plan pa 2026, cu intencion di trece mas trahador riba veld, pa asina liderazgo por enfoca riba strategia na luga di operacionnan diario. Varios posicion di nivel halto tabata vacante ainda pa fin di 2025 den e organisacion su propio ilustracion di e structura, y esaki ta un indicador di con hopi e organisacion mester a cubri pa sigui su operacionnan.

E rapport ta sostene su advertencianan cu cifranan pa haci e presion un poco mas visibel. 4 ekipo di limpiesa contrata a kita casi 30.000kg di sushi for di areanan protegi na 2025, costando ACF mas di 10.000 florin den esaki so – un costo cu e fundacion ta absorbe simplemente pa mantene tereno publico limpi. ACF Wildlife Hotline a ricibi 270 reportahe na 2025, cu Shoco siendo e especie cu a reporta mas frecuentemente, reflehando ambos participacion genuino di publico y con frecuente tin contacto – y conflicto – cu actividad di ser humano.

Na mesun tempo, e cantidad di bishitante na Arikok a keda subi. Bishitantenan total cu day-pass a subi cu 2.5% na 196.091, y bishita cu operador di tour a aumenta cu 5.3%. ACF a ahusta su prijsnan na 2025, un cambio cu a genera entrada adicional pa e fundacion.

Residentenan ta sigui ricibi entrada gratis riba dianan di festividad nacional, sinembargo e moda mas amplio ta mustra cu e parke ta absorbiendo mas bishitante cada aña mientras cu su sistemanan di proteccion – aplicacion, empleado y infrastructura – ta luchando pa expande na mesun velocidad.

Especienan bao presion

Algun di ACF su programanan di conservacion ta ilustra ambos y potencial pero tambe fragilidad di su trabao. E programa di monitoreo di Cascabel, lansa na 2025 cu expertonan di herpetologia internacional, ta purbando di establece con hopi di e colebranan aki ta keda – un cantidad cu ta calcula na solamente 225 individuo, aunke ACF ta enfatisa si cu e cifra aki ta altamente incierto mirando con dificil e especie ta di detecta. Modelnan di poblacion construi for di data historico ta sugeri cu e poblacion por sigui cay te hasta si asumi e miho di e casonan.

E programa di reintroduccion di lora a yega un logro na 2025: e prome baby a nace desde cu e especie a keda extinto for di Aruba na 1947 pa motibo di perdida di habitat, entre otro. Sinembargo e rapport tambe ta nota algun obstaculo causa pa e mercado di mascota ilegal – un recordatorio cu esfuersonan di recuperacion ta keda vulnerabel na e mesun presionnan di ser humano cu ta impulsa otro partinan di e rapport su advertencianan.

E placa tras di e mision

Financieramente, 2025 tabata un aña mas fuerte pa ACF. Entrada total a yega te 10.19 miyon florin, un aumento di 9.8% compara cu 2024, cual tabata impulsa mas tanto pa ingreso cu el a genera su mes y cu awo ta 60.8% di e entrada total, compara cu e tarifa di maneho di gobierno cu ta cubri solamente 35.1%. E cambio aki ta carga importancia pa motibo cu ACF ta consistentemente birando menos dependiente riba financiamento di gobierno y mas dependiente riba bishitantenan, cual ta mara e fundacion su salud financiero directamente na volumen di turismo – e mesun turismo cual su falta di regulacion ta algo cu e rapport ta señala como un menasa na e areanan cu ACF ta proteha.

Gastonan relaciona cu conservacion a aumenta na 20.1% na mas di 2 miyon florin y e fundacion su reserva pa calamidad a crece na 2.98 miyon florin, cubriendo 83% di su meta pa un buffer. Toch, ACF ta comenta cu su proximo ambicion grandi di infrastructura – un MArine Conservation Center – lo rekeri reservanan acumula, un tarifa di maneho mas halto y financiamento di fuera cu te ainda no a sigura.

E rapportnan anual manera esaki no ta skirbi solamente pa reportero of expertonan, e ta un reportahe formal pa gobierno, dunadornan y stakeholder. Pero na mesun momento, esaki ta un di e tiki biahanan cu un organisacion cu ta maneha un parti significante di Aruba su herencia natural protegi ta splica, den su propio palabranan, unda su trabao ta mirando exito y unda e ta encontrando dificultad. Pa nos como media, traduci esaki den idioma cu ta mas comun no ta un formalidad.

Cifranan manera crecemento den bishitante, volumen di sushi, buraco den empleado y gastonan di procesonan legal no ta nifica hopi nan so, pero ora pone esaki den contexto, e ta mustra pueblo kico realmente ta pasando na e tera y costa riba cual nan ta depende, y kico ta parando den caminda di su proteccion.

Esaki tambe ta e motibo dicon e advertencianan den e rapport aki ta merece atencion mas detaya y profundo. ACF no ta solamente describiendo dificultadnan rutinario den su operacion. E ta nombrando specificamente, entre otro construccion ilegal, turismo sin regulacion, cambio den politica di gobierno, falta di capacidad, entre otro, como factornan cu ta trahando den contra di su plannan di conservacion, plannan cu a caba di aproba pa e siguiente 5 aña.

Sea cu e plannan aki lo yega ehecucion manera nan ta skirbi lo depende riba e decisionnan cu ta fuera di ACF su control: aplicacion di otro cuerponan gubernamental, continuidad di presupuesto via un administracion nobo y presion publico pa trata e advertencianan aki como mas cu un formalidad anual.