Nos sistema electoral tin su fayonan y ta facil discuti nan. Cambia algo den sentido positivo ta resulta hopi mas dificil. Esey tin su motibo: den tanto aña di practica politico a surgi algo cu poco biaha nos ta mira den trabao cientifico riba e tereno aki: e poder di un red organiza di influencia politico den mas di cincuenta aña, cu ta un obstaculo pa partido nobo crea nan propio structura di apoyo popular. Loke e estudio, di cual un relato extenso den nos edicion di ayera, 05 di november, ta trece dilanti ta e realidad di e desbantaha pa partido chikito den nos actual sistema electoral. Aki un partido mester yega na por lo menos un biaha cumpli cu e ‘kiesdeler’, e cantidad total di voto dividi pa cantidad di asiento disponible (21). Esaki en berdad ta crea e situacion unda un partido cu no a logra e minimo ey, dado momento den e reparticion di asiento restante ta mustra un promedio mas halto cu e partidonan cu si por participa den e reparticion. Semper a trece esaki dilanti como un inhusticia, di parti di e perdedornan, y logicamente e ganadornan ta mustra, cu cierto sarcasmo of no, riba e reglanan electoral di nos sistema hereda di un pais hopi mas grandi, unda e mesun sistema tin otro efecto den practica.
E promer pregunta despues di señala esaki ta: tin necesidad pa adapta nos sistema, pa un parti mas grandi di e electorado haya representacion den parlamento? E contesta corecto ta ‘si y no’. Si, pa esnan cu ta desea e cambio y ta desea di mira un representacion mas diverso, y segun nan, mas husto, den parlamento. No, pa esnan cu ta haya, segun e sistema actual ta bisa, cu no mester permiti un parlamento demasiado fragmenta den fraccion chikito, cu ta haci gobernacion efectivo mas dificil. Finalmente e asunto ta keda un escogencia pa mantene e sistema actual restrictivo, o habri caminda pa un sistema cu mas opcion pa partido chikito.
Ademas e sistema actual di reparti asiento no ta e unico problema cu partido chikito tin. Aki nos ta yega na otro parti di nos realidad politico, e poder structura cu e partidonan grandi a logra construi den mas di cincuenta aña di actividad: un base di lealtad y apoyo structura segun localidad geografico cu a pasa caba den tres generacion familiar. E presencia di tanto aña a crea tambe e base financiero pa por campaña efectivamente, compara cu e partidonan chikito y nobo, cu mester purba busca nan caminda ainda. Esaki no ta un problema unico di nos sistema, e ta un realidad practicamente universal. E situacion na nos pais ta cu ningun gobierno a keda forma sin un di e dos partidonan grandi envolvi. Esaki no solamente ta un desbentaha pa partido nobo, cu ta practicamente cuminza na cero. E simpatia cu e ideanan di e partido nobo lo por t’ey, pero di otro banda e pregunta practico di hopi di nos hendenan tambe ta: kico bo ta ofrece? E unico partidonan cu por mustra riba un cierto capacidad di ofrece carera politico, carera como funcionario publico, fabor den sentido di contract pa empresario cu por aporta na caha di campaña, ademas di otro fabor dentro di e aparato unavez bo ta den gobierno. Por considera e realidad aki algo repudiable o no, esey no ta e discusion aki, pero e ta keda un realidad den pensamento di hende cu a acumula experiencia, den famia o di otro forma, cu e partidonan nobo pa un tempo cortico tin algo di ofrece, pero cu a lo largo nan ta desaparece, entre otro pa falta di recurso, humano y financiero, lagando e opcion limita na scoge entre e dos partidonan grandi… si bo kier logra algun fabor manera esunnan antes menciona.
Mester toca tambe e aspecto legislativo. Ta berdad cu nos ta trahando cu un concepto electoral hereda di Hulanda, cu na un teritorio chikito manera Aruba ta haya otro efecto, cu pa e criterio di representacion optimal no ta resulta asina faborable. E problema ta: con pa cambia esaki, si e cambio ta depende hustamente di e dos partidonan grandi, cu mas ta probecha di e sistema manera e ta awor? Ningun politico opositor ta bay convence e partidonan grandi cu ta mihor laga un o mas asiento restante bay na un contrincante politico, creando asina un desbentaha den e competencia cu nan rival grandi di semper. No ta tuma ningun grado di genio pa comprende esaki. Legislacion ya no ta depende di regla cu a keda copia di e pais colonial, pero actualmente y pa futuro ta depende di e poder politico, manera esaki ta reparti localmente.
Lo anterior ta hiba nos na e conclusion anto, cu lo no tin cambio den nos sistema electoral? Muy probablemente no, pero tambe pa un motibo extra, cu no lo sali den luz publico asina facil. Nos por imagina cu na un cierto pais dado momento gobernacion pesimo ta hiba na surgimento di un otro forza politico cu ta logra yega na e influencia y apoyo popular manera e partidonan poderoso a logra te na e momento ey. Esaki lo ta e caso cerca nos tambe? No, pasobra como teritorio autonomo den Reino tin un nivel di gobernacion riba nos, cu mester actua ora gobernacion local ta fayando. No ta yega facilmente na un nivel explosivo habriendo caminda pa cambio significativo. Kico ta e resultado ta anto: proteccion di ciudadano o tambe di partido politico? Esey cada ken dicidi pa nan mes…

