Proyecto Bisa NO na Abuso di Adulto Mayor/ NO Excuse For Elder Abuse – Parti 3
Den e di tres edicion aki di e serie “Adulto Mayor y su Bataya Silencioso Tras Porta Cera,” nos ta analisa e desbalansa di poder den sector di salubridad na Aruba, cual ta un problema structural y profundo y cu hopi biaha ta carece di etica.
E dos podernan nan aki den salubridad ta uno di dos cara y mayoria biaha ta contradeci otro y ta paradoxal:
• Dilanti porta (E fachada): Cu ta boga, entre otro, pa eficiencia, control di costo, pashent central, trato cu dignidad, autonomia y prevencion di caida.
• Patras di porta (E realidad): Den realidad contradiccionnan /paradoxnan serio, por resulta den insiguridad cu na su turno ta un di e causanan principal di miedo y tambe ansiedad.
Di cultura di miedo pa “Silencio pa Temor”
Miedo insiguridad, desconfiansa, promesanan falso hasta abuso di Adulto Mayor por conduci na un nivel halto di experiencia miedo. Ora un Adulto Mayor ser exponi den forma continuo na miedo, insiguridad, desconfiansa, promesa falso y abuso, e daño emocional / psicologico ta sinta asina profundo cu esaki ta desaroya y bira temor cu por yega asina lew pa resulta den un abuso.
E fenomeno di miedo por pone un adulto mayor adopta un actitud pasivo pa miedo di represaya, maltrato structural of exclusion y ta conoci den sociologia di salubridad como “e silencio pa temor”. Esaki ta e desbalansa den poder cu ta conoci pa causa dañonan invisibel door di intimidacion pasivo di parti di profesionalnan, cuidadornan of un abusador. E abuso emocional aki no ta laga marca fisico, pero e ta crea un ambiente di temor cronico cu ta hiba na:
• Aislamento social y emocional: E adulto mayor ta sera su mes den su propio mundo, camber of ambiente.
• Depresion y anhedonia: Perdida total di e gana di biba y di e capacidad di
sinti placer.
• Anulacion di necesidadnan basico: E pashent ta stop di pidi yudansa primordial (manera expresa dolor structural of pidi pa bay baño) pa miedo di gestonan di rechaso, rabia, suspiro of ignorancia deliberadamente di su cuidado of profesional den cuido.
• Perdida di autonomia corporal: E pashent ta perde control riba su propio curpa, acelerando un deterioro ireversibel di su salud.
E Lenguahe di Impotencia
Algun ehempel den practica di e abuso structural aki:
• Di parti di e Adulto Mayor (esaki ta Impotencia Adkiri): Frasenan manera “Mi no kier molestia” of “Nan ta hopi druk caba” cu no ta un deseo real, sino un mecanismo di miedo y defensa pa scapa di un ambiente violento. E adulto mayor aki a siña acepta cu su bos ya no tin balor mas.
• Di parti di e profesional: expresion nan manera: “E a biba suficiente caba, No hinca energia den dje mas” of “Nada mas por haci, lag’e bay”, No dun’e nada mas di come ni bebe, No resusit’e, etc. ta resultado di un sorto di problema mental causa pa cansancio/desgaste severo [= un ‘burn-out’] y un falta di esfuerso pa investiga e causa real di, por ehempel, un condicion neurocognitivo (manera un delirium scondi of un episidio depresivo).
Dicon e Sistema aki ta Dehumanisa?
E problema aki no ta un simpel conflicto di caracter personal; e ta un fayo structural. E sector di salubridad tin un asimetria inherente: e profesional tin e conocemento y autoridad, mientras e pashent tin e enfermedad y debilidad.
Na Aruba, esaki ta mas bisto ora ta trata di, entre otro:
1. Edadismo: Asumi eroneamente cu un adulto mayor no ta rasona mas of cu su dolor of keho ta algo “normal pa su edad” y no merece atencion.
2. Burocracia y Falta di Recurso: Un sistema preocupa cu number y reportahenan administrativo (“hopi druk”) ta prefera traha manera un fabrica, lubidando e cuido humanisa.
3. Falta di Control Activo: E sistema ta proteha su mesun balansa di poder, tolerando violacion etico grave door di haci e caminda pa entrega un keho un proceso demasiado largo y complica. E realidad aki a keda ilustra pa e declaracionnan di Sr. Ivo Valdez (presidente di OPPA), kende a boga pa “un maneho nobo debi na e subida alarmante di adultonan mayor cu ta muri riba lista di espera prome cu nan ricibi atencion medico” (2025).
E Paradoxnan di Calidad di Cuido y Bida; A. Paradox di Calidad: Cure vs. Care
• E “Trato pa Cura” (Cure / Enfoke Medico): E ‘Cure’ ta enfoca riba un clinico/profesional riba malesa, remedi y protocolnan financiero. Ehempel: ora un adulto mayor expresa un keho, hopi biaha e ta ser devalua/bagatelisa como “parti normal di enbiehesimento”.
• E “Trato di Cuido” (Care / Enfoke Humano): E ‘Care’ ta enfoca riba un cuidador cu ta duna cuido profesional cu dignidad, compañerismo y cu respet. E reto na Aruba ta e accesibilidad na cuido profesional, sea na cas of institucional. E dependencia pa cuido profesional ta bira mas bisto den caso di, por ehempel, un crisis financiero na Aruba: e disponibilidad di e cuido profesional ta e prome cu ta ser sacrifica (menos tempo di enfermera, cuminda di menos calidad, etc.).
Reportahenan local y internacional ta confirma cu e bataya tras di porta cera ta
alcansando e nivel di un guera habri.
B. Paradox di Prescripcion Inapropia (PIMs) y Avalancha di Prescripcion
E uzo di mas cu 5 remedi pa dia (polifarmacia) of mas cu 10 (hyperpolifarmacia) ta un di e peligronan mas grandi pa e Adulto Mayor, door di:
• Falta di Specialisacion Geriatrico: Dokternan sa uza protocolnan standard pa hoben, ignorando cu e higra y nier y sistema nervioso di un adulto mayor ta procesa remedi hopi mas slow (e.o. Benzodiazepinas of opiatos).
• Falta di Comunicacion Interdisciplinario: Diferente specialista cu no ta comunica cu otro, dunando remedi cu tin contra-indicacion structural.
• Presion di Tempo: Ta mas facil skirbi un receta den 10 minuut cu sinta analisa e causa real di por ehempel un dolor di cabes.
Consecuencia: Remedinan inapropia (PIMs) ta causa problema cu bista, vision
dobel, mareo, confusion y un risico astronomico di caida cu fracturanan grave.
Hopi biaha un adulto mayor ta ser diagnostica eroneamente cu “un Trastorno Neurocognitivo Mayor (antes yama demencia)”, ora den realidad e tin un intoxicacion pa combinacion di remedi of di un otro condicion. Por bisa aki cu e remedi cu mester a duna bida, ta destrui e calidad di bida di e pashent.
C. Paradox Existencial: Bida mas Largo vs. Negligencia
Medicina ta extende bida te riba 80+ aña (‘dubbele vergrijzing’), pero e sistema economico di salubridad no ta duna e añanan ey un calidad digno.
• AZV no ta cubri prevencion den su paquete, solamente “Cure”, sabiendo cu prevencion ta scapa miyonnan a largo plaso.
• E sistema ta opta pa importa remedi na gran cantidad for di diferente importador, en bes di centralisa importacion pa baha e prijsnan astronomico.
D. Paradox di Autonomia vs. Siguridad
Hospitalnan y casnan di cuido ta implementa manehonan estricto di risico cu ta
enfatisa siguridad fisico absoluto, a costo di e dignidad di e pashent. Un ehempel ta e maramento fisico na cama of e silenciamento mental cu medicamento (chemical restraint), mientras cu tin miho opcionnan cu miho resultado.
Den e proximo edicion lo amplia riba mas paradoxnan importante cu ta mishi cu tur pashent, primordialmente esnan bou cuido den un cas di cuido of instancia cu ta mishi cu derecho di adulto mayor den salubridad. Keda pendiente!
Drs. Melva ta clausura spllicando cu e crisis silencioso cu nos adultonan mayor ta biba tras di porta cera na Aruba no ta un simpel fayo di servicio, sino un desbalansa structural di poder cu ta debilita e fundeshi mes di nos comunidad. E paradox di un sistema cu ta extende bida clinicamente, pero cu alabes ta silencia e mente y kita e autonomia di e pashent, ta demostra cu nos ta prioritisa e cifranan (incluso financiero) y e eficiencia burocratico riba e dignidad humano.
E custumber di un silencio pa temor y e adoptacion di un impotencia adkiri (‘learned helplessness’) ta e consecuencia directo di un modelo rigido, copia exacto for di afo, (=Hulanda) cu no ta cuadra cu nos cultura y cu ta uza e autoritarismo di e bachi blanco, uniform, posicion, titulo, pa mantene control y silencia e adulto mayor…. Aquí Mando Yo!, na luga di traha conhuntamente cu e pashent.
Pa Aruba por duna su adultonan mayor e calidad di bida cu nan merece, ta crucial pa kibra e monopolio institucional aki. Mester pasa urgentemente for di un modelo paternalista pa un paradigma di cuido humanisa—diseña den nos propio idioma Papiamento—caminda e pashent no ta ser trata como un carga, sino como un aliado strategicamente fundamental den su propio salud. Embehece na Aruba no por sigui nifica cu ta perde e derecho di tin un bos.
Despues di cada articulo, Croes-Yanez ta laga nos cu un pregunta of puntonan di
reflexion. Pa e edicion aki, e pregunta di reflexion ta “den Cuido, nos ta curando nos adultonan mayor, of nos ta desarmando nan mentalmente?”.
Dicho pa reflexion: “Ora cansancio profesional pone fin na empatia, e cuido/trato
ta bira simplemente un rutina”.



