Tres controversia diferente a hala atencion na Aruba recientemente. Operadornan di tour a protesta contra restriccion riba ruta den costa nort. Empleadonan di SETAR a pone trabao plat pasobra nan tabata kier claridad tocante e futuro liderazgo di e compania. Y un show di moda na Grot di Lourdes a causa rabia entre hende cu a sinti cu a falta respet na un sitio religioso importante. Por pensa cu e storianan aki no tin nada en comun, pero nan ta lanta e mesun pregunta: Kico kiermen ora nos bisa “mi tin derecho”?

Nos ta usa e palabra “derecho” masha facil. Mi tin derecho pa traha, pa protesta, pa libertad di expresion, y pa practica mi religion. Pero tin un derecho no ta nifica simplemente cu por haci loke mi kier.

Derecho no ta mescos cu haya bo kier

E diferencia aki ta importante. Bo por tin derecho pa protesta, sin tin derecho pa forsa gobierno acepta bo exigencia. Bo por tin derecho pa expresa bo opinion, sin tin derecho pa stop otro hende di critica esaki. Trahadornan por tin derecho pa organisa y exigi cambio, sin necesariamente tin derecho pa dicidi ken ta dirigi e compania.
Tin un voz no semper ta mescos cu tin e ultimo palabra.

Nos por mira esaki den e situacion na SETAR. E sindicato a pidi pa director actual, Roland Croes keda na cabes pa otro dos aña. Segun e sindicato, esaki lo duna SETAR suficiente tempo pa haya un sucesor y prepara e persona ey adecuadamente. Trahadornan tambe tabata frustra pasobra nan a purba di haya claridad tocante e situacion.

Nan tin tur derecho pa expresa e posicion ey. Pero esey no kiermen automaticamente cu empleadonan tin derecho pa dicidi ken mester bira director. Nan interes den e decision ta hopi real, pero esey no ta pone necesariamente cu e decision ta bira nan derecho.

Derecho di un ta obligacion di otro

Tin otro manera util pa pensa tocante derecho. Ora nos bisa cu un persona tin un derecho, nos mester puntra tambe ken tin e obligacion pa respeta of garantisa e derecho ey. Imagina cu nos declara cu tur hende tin derecho na cuminda gratis. Esey ta zona maraviyoso. Pero inmediatamente, nos tin mas pregunta. Ken mester duna e cuminda? Ken ta paga p’e? Con hopi cuminda? Ki tipo di cuminda? Gobierno mester dun’e? Y si gobierno mester paga, di unda e placa mester bin?

Momento cu nos ta crea un derecho, nos tambe ta crea un responsabilidad pa otro persona.

Esaki ta otro motibo pakico bisa “mi tin derecho” ta hopi mas cu djis bisa “mi kier esaki.”

Derecho pa traha

Esaki ta trece nos na e operadornan di tour cu ATV/UTV. Durante e conflicto tocante costa nort, un argumento expresa riba rednan social tabata esencialmente cu “nos tin derecho pa traha den loke nos ta gusta.”

Tin un berdad importante den e declaracion aki. Hende mester por tin libertad pas scoge nan profesion y gana nan pan.

Pero esey ta nifica cu gobierno mester garantisa cu un negoshi particular por keda opera na un sitio particular den un forma particular, pa semper?

Imagina habri un restaurant. Bo derecho pa traha no ta nifica cu por ignora regla di seguridad di cuminda. Un compania di construccion no por bisa cu su derecho pa traha ta dun’e derecho pa construi kico cu kier. Y un compania di tour no por reclama cu su derecho pa traha ta nifica cu tur parti di tereno publico mester keda disponible pa su negoshi.

Esaki ta specialmente importante pasobra costa nort di Aruba no ta pertenece na e operadornan di tour. Pero e no ta pertenece na organisacionnan ambiental tampoco. E ta pertenece na Aruba.

Corte mes a reconoce e diferente interesnan involucra den e disputa actual: proteccion di naturalesa, interes di operadornan di tour cu nan actividadnan a ser tolera pa añas, y e interes mas amplio di comunidad di Aruba.

Esey ta exactamente e problema, tur hende tin un interes. Niun hende ta haya tur cos.

Grot di Lourdes

E show di moda ta duna nos un ehempel completamente diferente. Algun persona a rabia pasobra nan a considera cu loke a pasa na Grot di Lourdes tabata un falta di respet pa un lugar cu significado religioso profundo. Otronan a defende e evento y expresion artistico. E discusion tambe a inclui e hecho cu e Grot tin acceso publico y ta ser usa pa diferente persona.

Atrobe tin diferente derecho. Hende tin libertad di expresion. Hende tambe tin libertad di religion. Pero libertad di expresion no ta nifica cu tur hende mester gusta loke bo ta expresa. Y ta profundamente ofendi tampoco ta duna bo derecho pa prohibi algo.

Tambe tin otro pregunta akinan, cu no semper ley por contesta: Hasta si ta permiti mi pa haci algo, mi mester hacie?
Algo por ta legal y toch ta considera grosero, insensible of inapropia.

No tur desacuerdo mester bira tocante derecho. Tin biaha, e ta tocante respet.

Espacio publico ta di nos tur

Esaki ta loke ta conecta e Grot di Lourdes, costa nort, y hasta e camindanan cu operadornan di tour a blokea. Nan tur ta espacionan comparti cu otro hende.

Un espacio publico no ta nifica cu door cu e ta pertenece na tur hende, mi por haci loke mi kier eynan. E ta nifica casi lo opuesto. Pasobra e ta pertenece na tur hende, nos mester considera tur otro hende.

Operadornan di tour tin interes, trahadornan tin interes, creyente, artista, organisacion ambiental, y piscadornan, tur tin interes. Hende purbando di pasa door di un rotonde tambe tin interes. Y hopi biaha, e interesnan ey ta topa otro.

Ta p’esey nos tin ley, corte, permiso, regulacion y gobierno.

Kico ta derecho anto?

Talbes e manera mas facil ta pa haci tres pregunta ora di pensa cu “tin un derecho.”

E ta realmente un derecho, of djis algo cu kier?

Ken tin responsabilidad pa respeta of garantisa e derecho?

Y kico ta pasa ora mi derecho bin den conflicto cu derecho di otro hende?

Un sociedad liber no ta nifica cu tur hende ta haya tur loke nan kier, e ta nifica cu nos tin libertad cu mester respeta, mientras tambe ta respeta libertad y derecho di otro.

Aruba ta pertenece na e operador di tour, e ta pertenece na e creyente cu ta resa na Grot di Lourdes, e ta pertenece na e artista y na e trahador di SETAR. Aruba ta pertenece na e piscador, e ambientalista y e persona cu ta djis purbando di bay cas. Y e ta pertenece tambe na e animal y mata y naturalesa tambe. Aruba ta di nos tur, y ta p’esey cu niun di nos por comporta comosifuera e ta pertenece solamente na un di nos.