Siman pasa, Parlamento di Aruba a debati cambionan na e Landsverordening Normering Topinkomens, miho conoci como LNT. LNT ta limita con hopi oficialnan top den sector publico y semi-publico por gana. E ley a drenta na vigor na 2022, despues cu Aruba a ricibi ayudo financiero di Hulanda durante crisis di Covid. Minister di Finanzas, Geoffrey Wever a bisa Parlamento cu a introduci LNT bao presion fuerte for di Hulanda como parti di e condicionnan mara na e ayudo aki.
Awo, gobierno kier cambia partinan di e ley.
Por tin bon motibo pa esey. Un ley por tin problema. Aruba por tin mester di mas flexibilidad pa atrae cierto profesional. Cambia LNT no ta nifica automaticamente cu Aruba ta birando financieramente iresponsable, pero e discusion si ta lanta un pregunta hopi mas grandi. Pakico nos tabatin mester pa Hulanda pusha nos adopta e reglanan aki na prome lugar?
Esaki ta hiba nos back na pandemia. Covid tabata teribel pa Aruba. Turismo a stop diripiente, entrada di gobierno a collapse mientras gobierno mester a gasta mas placa pa yuda trahador, negoshi y famia. Economia di Aruba a shrink cu 25 porciento na 2020. Gobierno a bay di un surplus chikito den presupuesto na 2019, pa un deficit di alrededor di 17 porciento di GDP na 2020. Debe publico a hisa di alrededor di 72 porciento di GDP pa 117 porciento.
Pero tin algo importante pa corda. Aruba ya tabatin un problema di debe prome cu Covid.
Entre 2008 y 2017, debe publico a aumenta skerpi. IMF ta bisa cu añanan di deficit den presupuesto a contribui na e aumento aki. Pa 2015, e situacion financiero a bira suficiente serio cu Aruba y Hulanda a bay di acuerdo cu supervision financiero, na man di Colegio di Supervision Financiero CAft. Na 2018, a haci otro acuerdo despues cu Aruba no a logra cumpli cu e metanan presupuestario acorda tanto na 2017 como 2018.
Despues algo interesante a pasa. Aruba a cuminsa mehora.
Pa 2019, gobierno tabatin un surplus chikito y debe a baha na como 72 porciento di GDP.
Y djey Covid a yega.
Imagina dos famia diripiente ta perde nan entrada. Un famia tin placa spaar y tiki debe. E otro ya tabatin hopi debe y tiki placa spaar. E mesun emergencia ta dal ambos famia, pero nan no ta drenta e emergencia den e mesun condicion.
Esey tabata un di e problemanan di Aruba. Covid no tabata nos fout, pero e condicion financiero den cual Covid a haya nos tabata crea, en parti, durante e añanan prome.
Nos tabatin mester di ayudo
Ora Aruba diripiente tabatin mester di un cantidad enorme di placa, Hulanda a duna financiamento cu termino faborable. Fondo Monetario Internacional (IMF) a describi e sosten Hulandes como critico.
Pero e ayudo a bin cu condicion.
Tabatin recorte di salario, tabatin LNT… y tabatin Landspakket: un programa grandi di reforma cubriendo gobierno, impuesto, economia, educacion y otro area.
Algun di e medidanan aki tabata doloroso. Algun tabata controversial.
Pero awo, añanan despues, un evaluacion independiente a conclui cu e cooperacion di berdad a yuda pone reformanan cuminsa cana, cu antes tabata dificil pa logra. Aruba a keda responsable pa implementa nan, pero e acuerdonan cu Hulanda a crea presion y structura.
Awe, Aruba ta hopi miho para.
Debe a baha dramaticamente. Gobierno a registra surplus den presupuesto. Pa maart 2026, debe a baha na alrededor di 61 porciento di GDP. Esakinan ta logronan cu Aruba mester reconoce. Pero tambe ta crea un pregunta incomodo: Nos lo a haci tur e cambionan dificil aki sin e presion?
“Nos mes por”
Frecuentemente nos ta scucha e argumento cu nos mes por. Nos mes por maneha nos finanzas. Y claro, Aruba mester kier esey. Nos finanzas publico ta un responsabilidad di Aruba. Hasta Raad van State a enfatisa esaki ora di revisa HOFA.
Pero bisa “nos mes por” ta facil. Proba esaki ta mas dificil.
E test real di responsabilidad financiero no ta si nos por cumpli cu regla ora tin un otro ta rekeriendo nos pa hacie. E ta si nos ta sigui cumpli cu regla ora no tin niun hende ta forsa nos.
Aki ta unda e debate actual tocante LNT ta bira interesante.
Por ta cu LNT mester di cambio. Pero si nos dicidi cu e crisis a caba, finanzas ta miho, y e ora nos mester elimina e salvaguardianan poco poco, nos mester corda con nos a yega unda nos ta.
Esaki no ta prome biaha cu Aruba a mehora su finanzas door di presion externo.
Y no ta prome biaha cu politiconan ta bisa cu Aruba por maneha su propio finanzas nos mes.
HOFA
Aki ta unda HOFA ta drenta. HOFA ta supposed di crea regla a largo plaso pa tene finanzas publico di Aruba sostenible. Tin preocupacion legitimo tocante esaki. Raad van State a bisa cu mester cambia of clarifica partinan di e propuesta pa protege autonomia di Aruba.
Pero e debate no mester ta solamente tocante Hulanda versus Aruba.
Talbes nos mester haci otro pregunta: Nos kier regla financiero cu ta keda na vigor ora gobierno cambia?
Un bon regla financiero no ta skirbi pasobra e minister di awe ta iresponsable. E ta existi pasobra nos no s ken e minister ta bay ta aki dies of binti aña.
Un gobierno por spaar, otro por kier gasta. Un parlamento por exigi disciplina, otro por aproba gasto popular tiki despues di un eleccion. Pero e debe ta keda cu Aruba, y pueblo tin cu pag’e.
Un surplus no kiermen placa cu nos mester gasta
Esey ta otro les cu nos mester siña. Un surplus no ta nifica ‘great, awo nos por gasta atrobe.’ E por nifica tambe ‘great, awo finalmente nos tin oportunidad pa prepara.’
Aruba ainda mester di inversion.
Nos camindanan mester mehoracion, nos scolnan tambe. Nos mester miho infrastructura, servicio publico mas fuerte, y miho resiliencia contra crisis den futuro.
Disciplina financiero no ta nifica cu nunca ta gasta placa, sino cu ta puntra kico e placa gasta awe ta laga pa mañan. Nos por usa e añanan bon pa aumenta gasto permanente, of nos por reduci debe, construi reserva y inverti den e cosnan cu ta haci Aruba mas fuerte.
IMF ta bisa cu recuperacion di Aruba ta yuda pa turismo fuerte y disciplina fiscal, pero ta keda recomenda pa re-construi buffer financiero y pa continua cu reforma.
Nos no sa kico e proximo crisis di Aruba ta bay ta. Otro pandemia, un horcan, recesion mundial, collapse den turismo, of algo completamente diferente? Nos djis no sa.
Esey ta pakico nos mester prepara prome cu e pasa.
Nos mes por? Talbes si.
Aruba sigur a mustra cu ta capaz di haci reforma dificil y mehora su finanzas.
Pero nos historia tambe ta mustra algo otro.
Bes tras bes, algun di nos periodonan mas fuerte di disciplina financiero a bin hunto cu acuerdo, supervision of presion di Hulanda.
Esey no ta nifica cu Aruba mester entrega permanentemente control riba su propio finanzas. E ta nifica cu si realmente nos ta kere cu nos mes por, nos mester por proba cu nos por mantene e disciplina financiero hasta ora niun hende ta forsa nos. No pa un aña, no bao di un gobierno, no pasobra Hulanda ta exigi. Sino pasobra nos ta compronde pakico e ta importante.
E proximo crisis no ta bay worry si nos a sostene LNT, e no ta bay worry si nos a sostene HOFA, ni ta bay worry cua partido ta na gobierno. E ta djis bay expone con bon Aruba a prepara ora e situacion tabata bon.



