Cultura di Aruba ta consisti di tradicionnan historico rico cu ta forma e identidad y estilo di bida Arubiano. Sinembargo, bida di e cunukero ta kizas e aspecto mas importante di nos cultura, y den cierto sentido ta representa pa e habitantenan local e berdadero esencia di e Arubiano.
Historicamente, cunucunan tabatin un rol grandi den e desaroyo social y economico inicial di Aruba, y nan importancia ta data for di e prome dianan di e epoca colonial. Despues cu conkistadonan Spaño a descubri Aruba na fin di siglo 15, a uza e isla principalmente como tereno pa cria bestia, cu cabay y ganado treci for di Europa. Durante epoca di colonisacion Hulandes, ora West-Indische Compagnie (WIC) tabata domina e sector economico riba e isla, uzo di tereno pa cria ganado y establece cunucunan a keda popular.
Antropologo Sidney Mintz a dividi cunukeronan di Caribe den cuatro categoria:
E “squatters”, cu principalmente tabata consisti di colonistanan ilegal y pober, esclavonan cu a scapa y desertornan cu a probecha di e supervision debil di Spañonan riba islanan di Caribe manera Cuba y Republica Dominicana;
Despues tin e “Early Yeomen”, cu tabata cunukeronan legal cu a bin di parti west bou di contrato. Ora nan contrato a termina, nan a haya un pida tereno pa uza independientemente;
Proto-Peasants tabata esclavonan riba plantacion cu tabatin permiso pa tene un pida tereno chikito pa planta cuminda pa nan mesun consumo. Esaki tabata pa reduci costo di bida riba e plantacionnan;
Finalmente tin e“Runaway Peasantries”, generalmente esclavonan cu a scapa y cu a haya hermentnan pa traha tera y ganado mediante robo of intercambio secreto cu otro esclavonan for di diferente plantacion.
Sinembargo, ta dificil pa pone e cunukeronan Arubiano di e tempo ey den un di e categorianan aki, y nan historia por splica pakico.
Desde 1636, comienso di e epoca colonial Hulandes, te prome cu industria petrolero na 1924, poblacion di Aruba tabata consisti principalmente di cunukeronan. E cunukeronan aki tabata mayormente indigena y nan tabata caracterisa como campesino. Nan no tabatin permiso pa participa den comercio, pero nan tabata haya un pida tereno pa biba di dje. Sinembargo, den intercambio pa e tereno aki, e cunukeronan indigena tabatin obligacion pa traha pa WIC, haciendo tareanan diario manera cuida of caza ganado—mayoria di cual tabata destina pa Corsou—ademas di limpia tankinan di awa y corta palo, entre otro cos.
Maske e cunukeronan aki a haya oportunidad pa biba “libremente” cu un pida tereno, nan exclusion for di mundo di comercio y negoshi, como tambe e hecho cu nan no tabatin oportunidad pa bira doño di propiedad y ganado, a haci nan un grupo unico entre cunukeronan di Caribe e tempo ey.
WIC a pone hopi restriccion riba e cunukeronan indigena aki, como un metodo pa proteha su reserva di ganado riba e isla. E cunukeronan indigena generalmente a haya menos cu 7 hectar di tereno. Esnan cu tabatin tereno mas grandi tabata hende cu anteriormente tabata afilia cu WIC of colonistanan cu a establece riba e isla pa purba nan suerte den agricultura. Na 1767, tabatin aproximadamente 120 cas/cunucu riba e isla.
E cunukeronan Arubiano aki tambe tabata limita den e cantidad di ganado cu nan por a cria. Mayoria tabatin cabrito, ya cu solamente esnan afilia cu WIC por a cria carne. Di e 76 criador di cabrito riba e isla, aproximadamente 45 tabatin menos cu 30 cabrito, y apenas 7 tabatin mas cu 60 cabrito.
Ta te despues cu WIC a stop di existi na fin di siglo 18 e cunukeronan aki por a haya mas libertad como cunukero. Despues di 1824, gobierno a duna e cunukeronan permiso oficial pa tene ganado, y e obligacionnan cu anteriormente tabata poni riba nan a ser kita oficialmente.
Debi na e clima seco di Aruba, planta cuminda pa proposito comercial no tabata popular. E enfoke tabata principalmente riba cria ganado. Sinembargo, ganado mester di cuminda pa sobrevivi, y ora Aruba tabata pasando den periodonan extremamente seco, hopi cunukero tabata perde gran parti di nan ganado y, consecuentemente, nan ganashi.
Maske WIC na cierto momento a purba lansa un iniciativa pa mas hende haya tereno riba e isla, e clima nunca a permiti pa agricultura genera ganashi significativo. Debi na e clima, cunukeronan Arubiano en general no por a tene cantidadnan grandi di ganado. Na cierto momento na fin di siglo 18, e clima a bira asina malo cu hopi cunukero a dicidi di bandona e isla pa un tempo.
Pa e motibo aki, economia agricola riba e isla a keda chikito. Segun añanan a pasa y hende a mira cu e cunucunan no por a produci un ganashi sostenibel, cunukeronan a keda cu nan pida tereno chikito simplemente pa por biba di dje. Ta pa e motibo aki e cunukeronan Arubiano tabatin un rol masha chikito den economia di plantacion.
Awendia cunucu y cunukeronan ainda ta existi riba e isla, afortunadamente cu mas libertad y mas oportunidad pa participa den mercado agricola. E cunukeronan aki generalmente ta bende nan productonan riba escala mas chikito, por ehempel durante mercadonan di cunukero y otro tipo di eventonan, incluyendo eventonan durante dianan di fiesta.
Fuente: “Arubaans Akkoord: Opstellen over Aruba van voor de komst van de olieindustrie” skirbi pa Alofs, Luc; Rutgers, Wim; Coomans, Henny E. Red.



