Nos tin nos problemanan cu produccion y distribucion di energia electrico. Algun di caracter general y otro tipico pa un isla manera Aruba. Esey no ta noticia, pero kico realmente ta tumando lugar pa enfrenta esaki? Por ripara ultimamente por ehemplo cu regularmente cierto barionan ta keda desconecta completamente di coriente pa gran parti di dia. Esaki ta solamente pa mantencion o tin algo mas, un strategia di distribucion di energia insuficiente, pa evita caida di henter e red? Kico realmente ta sucediendo pa resolve a largo plazo nos problema di energia, banda di e obhetivonan conoci pa hopi aña di transicion pa energia renovable, reduciendo nos dependencia di combustible fosil manera heavy fuel oil (HFO)?

Laga nos referi en corto na e situacion energetico di ultimo añanan. Nos consumo a subi gradualmente di 700.000 MWh na 2003 te na 922.800 MWh na 2025. Desde 2023 nos ta na un consumo di mas di 850.000 MWh, tempo cu a cuminza nota mas y mas interupcion di coriente, pa via di incidente na e planta productor. Actualmente nos ta na un produccion durante dia cu ta surpasa 140 MW, mientras produccion maximo ta na 155 MW; sin mucho espacio pa eror. Nota: por ta cu tin mas uso di electricidad genera pa propio iniciativa, pa via di entre otro riesgo di interupcion regular di coriente, pero di esey nos no tin informacion.

Durante mayor parti di e ultimo cuarto siglo realmente no tabatin tanto cambio den e structura di produccion di energia, salvo e instalacion di e molinanan di biento na 2008, cu te awe ta percura pa un porcion fiho di menos di 20% di e produccion diario total. Despues practicamente tur iniciativa a keda reduci na papel, sin paradero conoci di e documento, o na fracaso den ehecucion, manera e parquenan solar na aeropuerto y riba tereno di e refineria, cu actualmente riba cualkier dia, segun e website di WEB mes, no ta produci nada.

Awor, kico por a haci y no a haci? No pa casualidad den e mesun edicion aki tin un relato di e forma con Hulanda ta atende e problemanan cu nan sistema di produccion y distribucion. Banda di algun diferencia notable, compara cu un isla manera Aruba, tin tambe algun aspecto cu por a tuma na cuenta pa hopi tempo caba, loke no a sucede. E diferencianan cu Hulanda no ta solamente cu e ta un pais grandi, pero cu ademas den caso di emergencia por cay back riba pais bisiña, pa via di e interconexion existente. Aruba semper mester biba cu e realidad di un situacion ‘stand-alone’, unda nos ta depende di propio recurso so. Soño di cobertura total cu energia ‘berde’ lo ta nada mas cu soño. Semper lo mester tin un back-up presente di energia fosil. Pero esey ta diferente na un pais manera Hulanda? No, pasobra nan semper tin e momentonan unda recursonan renovable no ta duna suficiente. O, manera ta resulta awor, produccion casero cu ta subi red di distribucion tambe por ta causando congestion. E pregunta ta, kico ta haci pa por sigui den direccion positivo? Digitalizacion avanza di e sistemanan di produccion na cas, cu ta calcula na ki momento ta mas faborable pa pasa energia di e bateria na cas pa e red. Esaki banda di uso optimal di e coriente genera na cas mes: pa cushina, pa mantene cas ilumina y na temperatura den invierno y verano, charge auto electrico na cas, etc.

Asina mes e doble complicacion di e productor y consumidor casero, ademas di e crecemento economico cu ta exigi cada vez mas energia, ta poniendo problema pa resolve cu diligencia, pa evita caida den brownout y blackout, fenomeno bon conoci cerca nos tambe. Mientras tanto, e cambio di clima ta sigui su curso. Nos por diferencia di opinion tocante e origen di e cambio, pero no por desmenti cu e t’ey y ta exigi accion. Te awor a papia bastante pero no a mira mucho accion. Proyectonan alternativo no a resulta, manera menciona caba, mientras e cambio pa combustible fosil mas aceptable, manera gas natural, a keda na soño politico cu no tabata cuadra cu e realidad logistico di distribucion di gas natural. Aruba, sigur sin un refineria, ta na modo di papia, ‘mucho grandi pa servilleta y mucho chikito pa paña di mesa’.

Pero loke mas a faya den tur esaki ta e maneho general di energia. Nos a pasa den henter un show interminable di lema y consigna di ‘desaroyo sostenible’ y ‘energia renovable’ como parti di esaki, pero nos no a mira un maneho practico a largo plazo, carga y sosteni pa tur partido, manera na Hulanda. Escenario di politica energetico den ultimo 20 aña a keda scondi tras di incompetencia y di logra dominio – politico – den e sector di energia, a traves di influencia directo den gerencia y sclamando e lemanan popular di momento.

Den tur esaki ta parce cu gobierno(nan) y gerencia di e empresanan estatal tabata di acuerdo cu otro cu no ta subi e caminda cu gobierno Hulandes a tuma: no ta bay permiti un papel di importancia na e ciudadano den produccion y consumo, pasobra esey ta demasiado dolor di cabez pa gerencia y gobierno. Si un pais di 17 miyon por, pakico nos no por? Nos tambe por cumpra e software necesario, of no?

Por ta cu un medida Hulandes si ta haya copia: exclui temporalmente cierto sector/ bario di acceso na electricidad. Nos no ta sigur cu esey ta e proposito, pero nos historia ta yena cu ehemplo di copia cos robez…