E keho reciente expresa pa e organizacion gremial Comerciante Uni Aruba (CUA) encuanto e falta di accion gubernamental contra competencia desleal den e sector yama ‘informal’ ta completamente na su lugar. Sin embargo, esaki lo no tin efecto si e reaccion gubernamental ta e mesun cu nos tin hopi aña ta experencia. Gobierno(nan) pa cuarenta aña ta keda mantene e mesun maneho, creando asina e impresion cu, manera e dicho ta bisa, ta keda aplica e mesun metodo sperando un resultado diferente, loke naturalmente ta imposible. Lo mester bin un otro acercamento di e tarea cu cualkier gobierno tin den esaki, cu ta un obligacion y no un fabor cu ta haci na e empresario cu ta cumpli cu ley.
Un di e puntonan importante cu e gremio ta trece dilanti ta cu cada vez ta pone enfasis riba legislacion cu mester crea ainda, pa despues bay actua. Esnan cu conocimento di e lentitud den crea legislacion lo comprende di biaha cu esaki no ta bay yuda y hasta ta crea e impresion cu esaki ta mas bien otro manera di ‘kick the can down the road’ y keda sin actua. CUA ta completamente corecto den su opinion cu den hopi aspecto ta posible pa gobierno actua, pero ta opta pa no haci nada, o casi nada. Si ta desea di cambia esaki, anto mester tira un vista dentro di e aparato publico pa mira kico realmente ta stroba actuacion contundente. Y aki e gremio tin un problema pasobra ta dificil pa nan haya un vista dentro di e aparatodi kico ta e estorbonan. Y gobierno(nan) nunca tabata transparente cu informacion con internamente ta maneha asunto. E uniconan cu por duna informacion ta persona cu a traha dentro di e aparato y ta dispuesto di comparti nan experiencia, y critica, cu persona o entidad pafor di gobernacion. No mester interpreta esaki nunca como ‘traicion’ pasobra sin critica ningun pais o sociedad ta bay dilanti.
Kico anto por haci pa mehora trabao di control gubernamental? Un punto importante e gremio mes tambe a señala: e custumber di departamentonan pa rutinariamente haci control cerca e empresanan cu ta conoci caba. Control di esakinan no ta aumenta conocimento tocante e parti informal, pero con pa cambia e forma di traha aki? Pa haci esaki ta necesario pa crea un posibilidad pa haci denuncia contra e operadornan ilegal aki. Esey ta parce facil pero e no ta. Aki nos ta toca e problema di integridad den e cuerpo publico. Pa duna un ehemplo aplicable den e caso aki, un empresa legal cu ta haci denuncia contra un competidor ilegal mas tanto no ta haci un denuncia contra un persona cu e no conoce; e ta duna informacion al caso. Pero ken ta ricibi e kehonan ey? Ta manda e empresario pa e mesun departamento cu ta bibando añas caba den negligencia y inercia? Y ademas coriendo e riesgo cu e promer persona cu ta haya sa di e denuncia aki ta e operador ilegal contra ken a haci denuncia…? Nos por imagina cu tin hende cu ta reacciona bisando cu no por expone un opinion asina fuerte sin prueba. Nos redaccion ta dispone di informacion duna pa ex-ambtenaarnan cu ta conta di nan experiencia dentro di e aparato. Algun aña pasa mes un miembro di nos redaccion a trata di yuda un hoben empleado cu un problema y a referi e persona na Inspeccion laboral, y pa ora el a bolbe na trabao ya su empleador tabata cla pa retir’e. Importante ta pa señala aki cu un empleado publico a viola su huramento como ambtenaar, pasobra pa ley y tratado internacional e tipo di informacion aki mester keda confidencial. Esaki por sucede tambe cu un empresario cu ta busca su derecho. Awor, mester warda legislacion nobo pa actua? No, pero actua cu e mesun aparato yen di mal custumber no ta bay yuda pa nada. Loke si por yuda ta cu gobierno ta trece e tipo di trabao aki bao di seccionnan nobo separa, cu ta actua segun e mesun principionan di integridad cu gobierno(nan) ta propaganda pa tanto tempo caba. Un seccion asina na cada departamento encarga cu control importante ta bay tin e tarea pa investiga cu prioridad empresa ilegal cu ta opera bao di horizonte di e trabao ordinario pa e empresanan conoci. Esaki bao di estricto vigilancia di nan cumplimento cu norma di integridad. Pa haci esaki bon, ta necesario pa crea un nivel di supervisionindependiente riba e funcionarionan den un seccion asina, pa evita cu keho tocante nan trabao ta termina cerca nan mes, aumentando asina e posibilidad di corupcion nobo. Esaki ta parce imposible di realiza? Segun nos opinion no, es mas, nos ta kere cu ta esaki en realidad ta loke gobierno(nan) a priminti di realiza internamente, den cuadro di e afamado ‘integridad’ y lo ta bon pa tende di e actual gabinete mes na cuanto departamento tin un sistema di vigilancia interno di integridad asina funcionando caba. Un vez mas: pa esaki no mester legislacion nobo.
Ta necesario tambe pa mantene vigilancia riba empresa legal; no tur ta mes cumplidor. Imagina bo un empresa cu ta opera den tereno cu no ta den su estatutonan empresarial y pa cual e no tin permiso tampoco. Esaki tambe ta competencia desleal pasobra un empresa asina tambe ta operando di manera ilegal y mester topa cu sancion. Pa conclui, por bisa cu por realiza cambio faborable, dentro di e actual situacion, pero si e voluntad politico no t’ey, no lo tin ningun resultado tampoco.



