Den ultimo cuatro capitulo di nos serie, Bon Dia Aruba a explora ken ta controla industria di turismo. Cuanto bishitante ta yega, cuanto hende Aruba por acomoda, ken ta determina ki actividad turista ta haci, y ken ta garantisa cu ta cumpli cu ley. E contesta nunca tabata un solo organisacion.

Aerolinea, aeropuerto, waf di crucero, Aruba Tourism Authority (A.T.A.), gobierno, hotel, vacation rental, operador di tour, restaurant, polis, regulador y turista mes, tur ta controla diferente parti di e sistema.

Esaki ta laga un pregunta final: Ken ta controla futuro di turismo na Aruba?

Despues di combersa cu diferente stakeholder durante e serie aki, talbes e pregunta no ta ken ta controla turismo, sino si tur esnan cu tin un piesa di dje ta bayendo den e mesun direccion.

Si Aruba kier menos turista, kico mester cambia?

Pa e capitulo final aki, Bon Dia Aruba a haci A.T.A. un pregunta directo: si Aruba kier reduci of limita crecemento den cantidad di bishitante, kico mester haci?

A.T.A. a contesta cu limita crecemento den cantidad di bishitante lo rekeri principalmente cambio den con Aruba ta maneha su puntonan di entrada: trafico aereo y di crucero.

Segun A.T.A., esaki por inclui desaroya of ahusta politica di aviacion cu mas enfasis riba sostenibilidad, revisa maneho di turismo crucero, aumenta cierto costo pa biahero, y introduci otro medida di sostenibilidad capaz di limita of modera crecemento.

A.T.A. a mustra riba destinacionnan incluyendo Bhutan, Venecia, Galapagos y Bora Bora, cu a adopta diferente mecanismo pa maneha presion di turismo. Aruba lo mester desaroya medidanan adapta na su propio circunstancianan, pero A.T.A. ta bisa cu e obhetivo ta similar: turismo cu ta beneficia economia sin pone presion excesivo riba comunidad, infrastructura y recursonan natural.

Esaki ta significante pasobra e ta ilustra algo cu e serie aki a encontra ripitidamente: A.T.A. no por determina volumen di bishitante riba su mes.

“Un cambio den maneho di turismo no ta depende solamente di A.T.A., pero di coordinacion mas amplio den e sistema,” A.T.A. a bisa Bon Dia Aruba.

A.T.A. a describi e cambio mas amplio como uno alehando di un modelo buscando principalmente crecemento den volumen, pa uno poniendo mas enfasis riba balor, sostenibilidad y calidad di bida.

Stop crecemento ora cos ta bon

Presidente y CEO di AHATA, Tisa LaSorte, ta bay mas leu.

Segun AHATA, Aruba no por aumenta exitosamente e balor di turismo sin tambe controla e cantidad di hende cu ta bin e isla.

Mas bishitante ta nifica mas competencia pa beach y espacionan publico, mas trafico y mas presion riba servicio y naturalesa. Eventualmente, LaSorte ta argumenta, esey por mina e experiencia di e bishitante cu Aruba mester si kier atrae turismo di balor halto.

“Dus den nos opinion, bo ta logra esey solamente si bo tambe por lo menos stop di crece volumen,” LaSorte a bisa.

Esey no ta nifica cu ta cera porta abruptamente.

“Bo kier un transicion,” LaSorte a splica. “Nos ta compronde cu ta un proceso. Pero nos ta kere si cu a yega un punto cu bo mester tin metanan agresivo.”

Pa LaSorte, e obhetivo mester ta pa stop di aumenta volumen y gradualmente cambia e mix di bishitante pa hende cu ta gasta mas placa na Aruba mientras tin mas aprecio pa nos cultura, herencia y naturalesa.

Pero su argumento mas importante ta tocante ‘timing’, e momento pa haci algo.
Turismo ta bayendo bon, y segun LaSorte, esaki ta precisamente pakico Aruba mester haci decisionnan dificil awo.

“Ami ta pensa cu net ora cos ta bon, net ora cos ta comodo, ta e ora bo por tuma e decisionnan dificil. Pasobra e ora bo tin e espacio financiero y emocional, pasobra nos ta comodo, cu bo por cuminsa haci un transicion dificil. E ta tuma curashi.”

Den otro palabra, Aruba no mester warda pa un crisis di turismo pa reconsidera.

Gobierno tin un rol diferente

Maske ningun organisacion riba su mes ta controla industria di turismo, LaSorte a punta riba un actor cu posicion unico den e sistema: Gobierno. Gobierno ta determina maneho nacional y tin un relacion directo cu varios di e organisacionnan cu ta controla e puntonan principal di turismo y strategia turistico na Aruba. Pais Aruba ta unico accionista di AAA, y tambe tin rol directo den APA.
“Un AAA of un APA ta un negoshi, nan ta bay maneha nan negoshi pa maximalisa nan entrada. E ta normal, esey ta loke negoshi ta haci,” LaSorte a bisa. Pero gobierno por pone un obhetivo diferente. “Si bo doño ta bisa bo, pero warda un rato, mi kier un strategia diferente, mi kier bo busca bo entrada na otro caminda, por ta di retail en bes di cada cabes di turista cu ta yega. Esey mester bin di bo doño. Y den nan caso, e doño ta gobierno.”

Gobierno por determina si e obhetivo ta crecemento continuo den volumen, stabilisacion, of otro modelo. Esaki ta haci gobierno diferente di e otro actornan examina den e serie aki. E no ta controla tur piesa individual, pero tin e habilidad pa establece e direccion den cual hopi di e piesanan aki mester move.

“Residente mester sinti exito di turismo”

Ex-minister di Turismo, Dangui Oduber, tin un bista mas critico di e situacion actual.

Oduber, kende ta representa fraccion di oposicion MEP den Parlamento, a bisa Bon Dia Aruba cu sentimento local pa cu turismo a cambia, y cu preocupacion tocante desaroyo turistico ta creciendo.

“E preocupacion mas grandi cu mi tin aworaki ta cu no tin liderasgo den turismo. Nos turismo ta sin rumbo y sin direccion,” Oduber a bisa.

El a critica loke e ta considera ausencia di un maneho di turismo suficiente defini y presenta publicamente bao di e gobierno actual. Bon Dia Aruba a acerca minister di Turismo actual, Wendrick Cicilia (AVP) pa comentario pa e serie aki, pero no a ricibi un contesta te ciere di edicion.

Oduber tambe a cuestiona si expansion continuo di conexion aereo ta consistente cu e ambicion declara di High Value-Low Impact.

“Loke nos ta nota ta cu mientras Aruba Tourism Authority, como tambe minister Cicilia, ta papia di High Value-Low Impact y di balansa e crecemento den turismo, nos ta mira ampliacion di vuelonan for di Argentina, Barranquilla y Bucaramanga.” Segun Oduber, e mercadonan aki no ta necesariamente trece e bishitante di balor halto cu Aruba ta bisa cu nos kier. “E ta pa mi contradictorio cu kier balansa y ta keda aumenta volumen cu e destinacionnan aki.”

E critica mas amplio di Oduber ta lanta un pregunta di maneho conecta directamente na e serie aki: si Aruba su intencion ta pa stabilisa of modera volumen di turismo, con expansion continuo di conectividad aereo ta fit den e obhetivo aki?

Oduber ta argumenta cu e cambio pa High Value-Low Impact mester bira visible a traves di decisionnan concreto.

“Loke nos mester haci ta percura pa nos enfoke di berdad ta high value, pa di berdad nos turismo keda sostenibel, no cu palabranan bunita pero cu accionnan concreto.”

Entre e accionnan aki, el a pidi regulacion urgente pa vacation rental, beach policy, y certificacion di trahadornan den e industria pa mantene calidad di servicio.

“Turistanan tin un ‘high expectation’ di Aruba pasobra nos ta un destinacion caro, kiermen nos como pais mester percura tambe pa nos tin un bon producto.”

E tambe a punta riba caminda, maneho di desperdicio y infrastructura di rioolering como areanan cu ta rekeri atencion.

Pero Oduber a bay mas leu cu loke turista ta experencia.

“Turistanan mester por haya balor pa nan placa, pero localnan tambe mester por sinti e exito di turismo,” el a bisa. “E problema di mas grandi ta cu comunidad no ta sinti e exito di turismo den nan cartera.”

Aruba a scoge den pasado

LaSorte ta pone e debate di awendia den un contexto historico.

Tempo cu Aruba tabatin mester di crecemento economico, particularmente durante periodonan unda e refineria a reduci empleo of a cera, e pais intencionalmente a curasha desaroyo di turismo y inversion stranhero.

E no ta considera e decision aki un eror, bisando cu tabata corecto e tempo aya.

Pero e problema a yega despues. “Dus loke Aruba no a haci ta [añanan despues] bisa, ‘ok awo mester control’e.’ Esey nunca a pasa.”

El a describi e strategia anterior como pone pia riba acelerador. Aruba tabatin mester di desaroyo, inversion, camber di hotel, y trabao.

Pero eventualmente, el a bisa, legisladornan mester a haci un pregunta diferente: Unabes e ta andando, kico nos kier pa futuro. “Anto esey ta loke nunca a tuma lugar.”

Historia ta importante, pasobra e reto cu Aruba ta enfrenta awe ta fundamentalmente diferente. No ta cuestion di crea un industria di turismo, sino kico nos kier pa e industria cu nos a construi caba.

Maneho mas grandi cu turismo

Durante cinco capitulo, un cos a bira cada bes mas cla: no por maneha turismo solamente via mercadeo. Desperdicio y rioolering, caminda, proteccion di naturalesa, polis y capacidad di aplicacion di ley, regulacion di vacation rental, aviacion, desaroyo di crucero, training di forsa laboral, y espacionan publico, tur ta conecta na maneho di turismo. Y calidad di bida di residentenan tambe ta parti di e maneho aki.

Esaki ta trece nos serie back na e comienso. No tin un solo institucion cu ta controla turismo di Aruba.

A.T.A. ta influencia demanda y e tipo di bishitante cu Aruba kier atrae. AAA y APA ta opera e puntonan principal door di cual bishitantenan ta yega. Proveedornan di acomodacion ta determina parti di capacidad di Aruba. Negoshinan ta duna forma na loke turista ta haci ora nan t’ey. Regulador y polis ta determina si regla tin significancia den practica. Gobierno ta establece ley, maneho, y e direccion mas amplio dentro di cual e actornan aki ta opera. Y residentenan ta biba cu e resultado.

Futuro ta depende riba si e piesanan individual aki eventualmente ta ser pusha den direccion di e mesun obhetivo.

Parti I: https://www.bondia.com/ken-ta-controla-turismo-na-aruba-parti-i-ken-ta-dicidi-con-hopi-bishitante-ta-yega-nos-isla/

Parti II: https://www.bondia.com/ken-ta-controla-turismo-na-aruba-parti-ii-despues-cu-e-turistanan-yega-unda-nan-ta-keda/

Parti III: https://www.bondia.com/ken-ta-controla-turismo-na-aruba-parti-iii-kico-e-turista-ta-haci-unabes-e-tey/

Parti IV: https://www.bondia.com/ken-ta-controla-turismo-na-aruba-parti-iv-ken-ta-controla-e-turista/